Cá tra bị vàng da là do đâu? Cách phân biệt với vàng thịt và hướng xử lý

Bệnh vàng da trên cá tra là hội chứng thiếu máu do hồng cầu bị vỡ hàng loạt, khiến sắc tố vàng dồn vào da, vây, mang và thịt cá. Bệnh thường gặp ở cá thịt từ 300 g trở lên trong ao nuôi thâm canh. Đến nay chưa có nghiên cứu nào xác định được một tác nhân gây bệnh duy nhất. Bài viết do đội ngũ kỹ sư Green Bio biên soạn, giúp người nuôi phân biệt vàng da với vàng thịt do thức ăn, nắm được giới hạn của kháng sinh với bệnh này và các bước giữ đàn cá qua giai đoạn thiếu máu.

Vàng da là chứng thiếu máu, không phải một bệnh do vi khuẩn riêng

Trong các bệnh thường gặp trên cá tra, vàng da khó xử lý hơn cả, vì người nuôi không thể gọi tên một con vi khuẩn rồi chọn thuốc đặc trị như với gan thận mủ hay xuất huyết. Ngay trên cá cũng thấy rõ điều này: da, vây và mang ngả màu vàng nghệ, còn khi mổ ra thì gan, mật và thận cùng biến đổi. Đó là dấu hiệu cả cơ thể đang gặp trục trặc chứ không phải một ổ viêm ở một chỗ.

Năm 2013, Đại học Stirling (Anh) công bố công trình nghiên cứu về vàng da trên cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long. Nhóm nghiên cứu khám lâm sàng, làm mô học và khảo sát dịch tễ ở cả 5 vùng nuôi chính, rồi kết luận đây là vàng da do tan huyết, tức hồng cầu bị phá vỡ nhanh hơn tốc độ cá tạo được hồng cầu mới. Họ không tìm ra một tác nhân hay một yếu tố nào ở trang trại đủ để coi là nguyên nhân gốc.

Với người nuôi, kết luận này có ý nghĩa rất thực tế. Muốn xử lý vàng da thì phải giảm những gì đang làm vỡ hồng cầu và đỡ gánh cho gan cá. Một liệu trình kháng sinh rồi chờ cá hết vàng là cách làm sai hướng.

Màu vàng trên cá đến từ đâu?

Hồng cầu cá tra chứa hemoglobin, chất mang oxy đi khắp cơ thể. Khi hồng cầu vỡ, hemoglobin bị phân giải thành bilirubin, một sắc tố màu vàng. Bình thường gan thu gom bilirubin, chuyển vào mật rồi thải xuống ruột. Khi hồng cầu vỡ quá nhiều hoặc gan đã yếu, lượng bilirubin vượt khả năng xử lý của gan, ứ lại trong máu và thấm vào da, mỡ, thịt. Cá ngả vàng là vì vậy.

Hai cơ quan bị ảnh hưởng nặng nhất là gan và tỳ tạng (lá lách cá, nơi lọc bỏ hồng cầu già). Cùng lúc phải xử lý một khối lượng hồng cầu vỡ lớn, cả hai cơ quan đều sưng to, đổi màu và có những vùng mô hoại tử. Túi mật cũng căng to vì dịch mật đặc lại và sẫm màu.

Cũng vì cơ chế này, màu vàng chỉ là hậu quả, còn thiếu máu mới là vấn đề chính. Cá vàng da đang thiếu hồng cầu để chở oxy, nên ngưỡng chịu đựng với oxy thấp, khí độc và mọi thao tác gây sốc đều giảm hẳn so với cá khỏe.

Cá tra vàng da hay chỉ vàng thịt do thức ăn?

Đây là chỗ người nuôi và cả nhà máy chế biến hay lẫn lộn nhất. Cá tra thịt vàng không có nghĩa là cá bị bệnh vàng da. Nhiều ao cá vẫn ăn khỏe, mang đỏ tươi, lớn đều, nhưng khi phi lê thì thịt có màu vàng ngà. Đó là hiện tượng tích sắc tố từ thức ăn, khác hẳn về bản chất so với vàng da do tan huyết.

Một nghiên cứu của Tiến sĩ Seikh Razibul Islam (2021) đã thử nghiệm trong một loại thức ăn thương mại cho cá tra có khoảng 18,8 mg/kg carotenoid, nhóm sắc tố vàng cam gồm chủ yếu lutein, zeaxanthin và β-caroten, phần lớn đến từ bắp. Khi thay bắp bằng khô đậu nành để hạ sắc tố trong thức ăn xuống dưới 1 mg/kg, sau 9 tháng sắc tố trong thịt cá giảm 48 – 64% và độ vàng nhìn bằng mắt giảm tới 47%. Kết hợp thêm thay nước định kỳ thì độ vàng chỉ còn 22% so với ao dùng thức ăn thương mại mà không thay nước. Tảo lam phát mạnh trong ao cũng chứa carotenoid, nên đây là một nguồn sắc tố khác cần tính tới.

Bảng dưới đây gom những điểm kỹ sư dùng để tách bốn tình trạng hay bị gọi chung là “cá có vấn đề về gan” khi kiểm tra tại ao:

Từ bảng trên, cách kiểm tra nhanh nhất là lật mang. Mang đỏ mà thịt vàng thì gần như chắc chắn là chuyện thức ăn và màu nước, chưa cần dùng thuốc. Mang vàng tái kèm túi mật căng xanh đen thì đó là vàng da bệnh lý. Với ao có gan trắng và mang trắng nhưng không vàng, người nuôi xem thêm bài bệnh trắng gan trắng mang trên cá tra. Còn đốm trắng trên gan, thận và tỳ tạng là dấu hiệu đặc trưng của bệnh gan thận mủ trên cá tra, bệnh có tác nhân rõ ràng và cách xử lý khác hẳn.

Dấu hiệu kỹ sư kiểm tra trên cá vàng da tại bờ ao

Trên cá còn sống

Thạc sĩ Phạm Thanh Hương và PGS.TS Từ Thanh Dung (Đại học Cần Thơ) đã khảo sát đặc điểm bệnh học cá tra vàng da trên 103 mẫu cá từ 20 ao nuôi công nghiệp ở Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long. Cá bệnh bơi lờ đờ, phản ứng chậm với tiếng động và nổi đầu vào sáng sớm, nhất là ở khu vực gần cửa lấy nước mới. Chi tiết này rất có ích khi đi kiểm tra ao. Sáng sớm là lúc oxy trong ao xuống thấp nhất, và cá đang thiếu hồng cầu sẽ là nhóm phải tìm chỗ nước nhiều oxy trước tiên.

Màu vàng nghệ thấy rõ nhất ở các vây, phần đầu và lườn bụng. Mang có màu vàng tái nhạt thay cho màu đỏ tươi. Ở giai đoạn đầu, màu vàng chỉ hơi ngả và dễ bị nhầm với màu nước. Vì vậy nên bắt cá lên, đặt cạnh một con khỏe từ ao khác rồi so dưới ánh sáng tự nhiên, nhìn kỹ phần gốc vây ngực và vùng bụng.

Khi mổ khám

Trong xoang bụng có dịch và mỡ màu vàng. Gan chuyển từ màu nâu đỏ sang vàng nâu, có khi ngả xanh. Tỳ tạng sưng to, đen sậm. Túi mật căng to, kéo dài, chứa dịch mật màu xanh đen. Thận thường sưng và mềm nhũn, cá nặng có thể bị chảy nước ở thận. Ruột gần như không có thức ăn, có con bị lồng ruột (đoạn ruột trước lồng vào đoạn ruột sau).

Khi cần kiểm tra mức thiếu máu, phòng thí nghiệm sẽ đếm hồng cầu bằng buồng đếm Neubauer, một lam kính có kẻ ô để đếm tế bào máu dưới kính hiển vi. Trên tiêu bản máu của cá vàng da, phần lớn hồng cầu đã bị thoái hóa, mất phần tế bào chất và chỉ còn lại nhân.

Cá chưa vàng da trong ao bệnh cũng đã thiếu máu

Bảng số liệu huyết học trong nghiên cứu của Đại học Cần Thơ cho thấy một điều người nuôi ít khi để ý. Cá khỏe có khoảng 1,69 triệu hồng cầu trong mỗi mm³ máu, còn cá vàng da chỉ còn khoảng 0,31 triệu, tức chưa tới 1/5. Đáng chú ý hơn, những con trong cùng ao bệnh mà da chưa ngả vàng cũng chỉ còn khoảng 1,05 triệu, đã mất gần 40% hồng cầu so với cá khỏe.

Như vậy, lúc người nuôi thấy vài con vàng da nổi đầu thì phần lớn đàn cá trong ao đã thiếu máu ở mức đáng kể. Cách xử lý vì thế phải nhắm vào cả ao: chỉnh lượng ăn, chế độ oxy và cách thao tác cho cả đàn. Chỉ vớt bỏ những con đã vàng rồi tiếp tục cho ăn và kéo lưới như bình thường thì chưa đủ.

Trong cùng nghiên cứu, số bạch cầu đơn nhân và bạch cầu trung tính ở cá vàng da tăng rõ so với cá khỏe. Đây là phản ứng của cơ thể khi bị stress kéo dài hoặc khi đang chống đỡ một tác động bất lợi nào đó, nên càng củng cố hướng xử lý giảm stress cho cả đàn.

Bệnh vàng da trên cá tra diễn ra ở điều kiện nào?

Vàng da gần như chỉ xuất hiện ở cá thịt. Các mẫu bệnh trong khảo sát của Đại học Cần Thơ đều nặng 300 – 800 g, đúng giai đoạn cá ăn nhiều, lượng thức ăn và chất thải trong ao lên cao nhất. Bệnh có thể gặp quanh năm. Các tài liệu được nhóm tác giả trích dẫn ghi nhận cao điểm vào những tháng trời lạnh, còn khảo sát của Đại học Stirling thấy tỷ lệ mắc cao nhất từ tháng 6 đến tháng 10, trùng với mùa mưa lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long. Hai giai đoạn này có chung một đặc điểm là nhiệt độ và chất lượng nước dao động mạnh.

Khảo sát của Đại học Stirling còn cho thấy ao ở các hộ nuôi quy mô nhỏ bị nhiều hơn ao ở trang trại lớn. Trong phân tích của nhóm tác giả, cỡ cá, loại thức ăn và cách cho ăn không phải yếu tố riêng lẻ quyết định bệnh. Điều này khớp với nhận định của chúng tôi: vàng da hay xuất hiện ở những ao mà nhiều yếu tố bất lợi cùng dồn lại, như đáy dày bùn, thay nước không đều, thức ăn bảo quản kém và cá phải chịu nhiều đợt thuốc liên tiếp. Ít khi chỉ vì một nguyên nhân duy nhất. Nền tảng để giảm các yếu tố này là cách quản lý môi trường ao nuôi thủy sản ổn định từ đầu vụ.

Trong số các giả thuyết được nêu trong tài liệu chuyên ngành có ngộ độc từ thức ăn ôi, mốc, tích lũy thuốc trong gan sau nhiều đợt điều trị, và nitrite cao trong nước. Nitrite là nguyên nhân gây thiếu máu đã được ghi nhận trên cá nheo Mỹ, một loài da trơn họ hàng gần với cá tra. Các giả thuyết này chưa được chứng minh là nguyên nhân chính, nhưng đều là những điểm người nuôi kiểm soát được ngay.

Bệnh vàng gia trên cá tra có phải do vi khuẩn và ký sinh trùng gây ra?

Phần lớn người nuôi nghĩ vàng da là do vi khuẩn, nên phản xạ đầu tiên là trộn kháng sinh. Số liệu thì cho thấy khác. Trong nghiên cứu của Đại học Cần Thơ, 66,7% mẫu cá vàng da không phân lập được vi khuẩn nào. Ở 33,3% số mẫu còn lại, vi khuẩn tìm thấy là Edwardsiella ictaluri và/hoặc Aeromonas spp., hai nhóm vốn rất thường gặp trên cá tra nuôi thịt.

Các tác giả đặt giả thuyết về mối liên quan giữa bệnh gan thận mủ và vàng da, vì vi khuẩn Edwardsiella từng được ghi nhận gây thiếu máu trên cá nheo Mỹ. Dù vậy, chính họ cũng lưu ý rằng khả năng phá vỡ hồng cầu không phải bản chất gây độc của vi khuẩn này. Cách hiểu hợp lý hơn là vi khuẩn tấn công thêm khi cá đã yếu sẵn, tức bội nhiễm, chứ không phải nguyên nhân khởi phát.

Ký sinh trùng cũng được kiểm tra kỹ. Nhóm nghiên cứu tìm thấy 7 loài ký sinh ở ruột, gan, mật và tỳ tạng, nhưng mức nhiễm thấp và không khác biệt giữa cá vàng da và cá khỏe. Nghiên cứu của Đại học Stirling cũng thấy cá vàng da có xu hướng nhiễm Myxosporea (nhóm bào tử trùng ký sinh) nặng hơn, nhưng kết luận nhóm này không phải tác nhân chính. Ký sinh trùng vẫn cần được kiểm soát định kỳ theo cách xử lý ký sinh trùng trên cá tra vì chúng làm cá yếu thêm, nhưng tẩy ký sinh trùng không làm cá hết vàng da.

Thiệt hại mà bệnh vàng da trên cá tra gây ra

Khảo sát của Đại học Stirling ghi nhận tỷ lệ chết ở các ao vàng da từ 1% đến 10%, và bệnh kéo dài càng lâu thì cá chết càng nhiều. So với gan thận mủ, mức này không cao. Thiệt hại thật nằm ở hai chỗ khác.

Chỗ thứ nhất là cá thiếu máu bỏ ăn, ruột trống, gần như ngừng lớn suốt thời gian bệnh. Với cá đã 500 – 800 g sắp tới cỡ thu hoạch, mỗi tuần cá đứng cân là một tuần chi phí thức ăn, điện và nhân công không có lãi. Chỗ thứ hai là cá vàng da cho phi lê vàng. Mặt hàng cá tra xuất khẩu yêu cầu thịt trắng hoặc hồng nhạt, nên lô cá thịt vàng dễ bị nhà máy hạ loại hoặc trừ giá dù cá vẫn sống khỏe đến ngày thu.

Vì vậy, thời điểm can thiệp quyết định gần như toàn bộ kết quả. Xử lý từ lúc mới có vài con vàng thì đàn cá có thời gian hồi máu trước khi thu hoạch. Để kéo dài vài tuần thì cả ao vừa hao hụt, vừa bị ép giá.

Cách xử lý ao cá tra đang có cá vàng da

Bệnh không có tác nhân đặc trị, nên phần xử lý đi theo cơ chế của bệnh: giảm việc hồng cầu bị phá, giảm việc gan phải gánh, rồi cho cá thời gian tạo lại máu.

Mấy ngày đầu giảm tải cho đàn cá thiếu máu

Việc đầu tiên là giảm mạnh lượng thức ăn, có thể còn khoảng một nửa hoặc ít hơn tùy sức ăn thực tế. Cá vàng da ruột trống và gan đang quá tải, nên thức ăn thừa chỉ làm bẩn đáy ao thêm. Nên cho ăn vào lúc mát trong ngày và theo dõi sàng hoặc mặt nước để điều chỉnh từng cữ.

Song song với đó là giữ oxy. Cá tra thở được khí trời nên người nuôi hay chủ quan, nhưng một con cá chỉ còn chưa tới 1/5 lượng hồng cầu thì dù ngoi lên đớp khí vẫn không chở đủ oxy đi nuôi cơ thể. Cần ưu tiên cấp nước mới từ từ vào cuối đêm và sáng sớm, đúng lúc cá hay nổi đầu, đồng thời tránh kéo lưới, sang ao hay phân cỡ trong giai đoạn này.

Tiếp theo là rà lại toàn bộ thuốc và hóa chất đã dùng trong vài tuần gần đây. Gan của cá vàng da đã có vùng hoại tử. Đánh thêm kháng sinh “cho chắc” hay dùng chồng nhiều loại hóa chất trong lúc này chỉ làm gan phải xử lý thêm.

Làm sạch đáy và giữ nước ổn định

Ao cá tra thâm canh giai đoạn cá lớn có lượng chất thải rất cao. Đáy bẩn sinh NH3, NO2 và H2S, đều là những chất làm cá thiếu máu khó hồi phục hơn. Bước nền ở đây là thay nước đều đặn, đúng với kết quả của Islam và cộng sự rằng thay nước định kỳ còn giúp giảm sắc tố vàng trong thịt. Nếu ao có tảo lam phát mạnh thì cần xử lý luôn, vì tảo lam vừa làm oxy dao động mạnh giữa ngày và đêm, vừa là thêm một nguồn sắc tố vàng cho cá.

Trong giai đoạn này, chúng tôi không khuyến khích sát trùng diện rộng hay đánh hóa chất mạnh, vì cá đang yếu khó chịu thêm một lần sốc. Phân hủy chất thải đáy bằng vi sinh nhẹ nhàng hơn và hợp với tình trạng của cá.

Bio Enzym chứa Bacillus subtilis (dòng vi khuẩn có lợi phân giải chất hữu cơ) cùng enzyme protease (enzyme cắt nhỏ đạm thừa), giúp phân hủy thức ăn thừa và giảm NH3, NO2. Liều làm sạch đáy và giảm khí độc ghi trên trang sản phẩm là 250 g cho 3.000 m³ nước. Không dùng trong vòng 24 giờ trước và sau khi dùng hóa chất sát trùng, và ngưng sử dụng tối thiểu 3 ngày trước khi thu hoạch. Ao cá tra thường sâu 3 – 4 m và thay nước lớn, nên lượng dùng thực tế cần tính theo thể tích nước thật của ao. Kỹ sư Green Bio có thể hỗ trợ người nuôi tính phần này.

Khi nào mới dùng đến kháng sinh

Kháng sinh chỉ có chỗ đứng khi có bằng chứng bội nhiễm: cá chết tăng nhanh, có đốm trắng trên gan và thận, xuất huyết ngoài da, hoặc phòng xét nghiệm phân lập được E. ictaluri hay vi khuẩn Aeromonas từ gan, thận cá bệnh. Theo số liệu ở trên, chỉ khoảng 1/3 số ca vàng da rơi vào trường hợp này.

Khi đã xác định có bội nhiễm, người nuôi nên làm kháng sinh đồ (thử độ nhạy của chủng vi khuẩn với từng loại thuốc) rồi chọn hoạt chất trong danh sách các loại kháng sinh được cấp phép, chẳng hạn kháng sinh florfenicol khi chủng vi khuẩn còn nhạy. Cá thịt sắp thu hoạch phải tính kỹ thời gian ngưng thuốc. Các chất cấm như chloramphenicol, nitrofuran hay malachite green tuyệt đối không được dùng, vì chỉ cần phát hiện dư lượng là cả lô cá bị trả về.

Trường hợp cần đọc kết quả phân lập hoặc kháng sinh đồ mà người nuôi chưa quen, có thể gửi ảnh phiếu kết quả cho kỹ sư Green Bio qua Hotline 0982 266 640 để được hướng dẫn chọn thuốc và tính liều theo lượng cá trong ao.

Phục hồi đường ruột và sức ăn

Mô học cá vàng da cho thấy niêm mạc ruột bị bong tróc, các nếp gấp của ruột thoái hóa. Ngay cả khi cá ăn lại, ruột vẫn chưa hấp thu tốt trong một thời gian. Đây cũng là lúc cá cần đạm và vi chất để tạo hồng cầu mới. Vì vậy, khi tăng lượng ăn trở lại, người nuôi nên tăng từ từ theo sức ăn và bổ sung vitamin C vào thức ăn.

Lợi khuẩn đường ruột giúp lớp niêm mạc ruột hồi phục nhanh hơn, theo cùng cơ chế mà probiotic giữ ruột khỏe trên vật nuôi thủy sản. Ở bước này, Green Bio dùng Biotic Pro, men tiêu hóa chứa Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis dành cho tôm cá, trộn vào thức ăn theo hướng dẫn của kỹ sư với cá tra. Thường phải sau 2 – 3 tuần màu mang mới đỏ dần trở lại, rồi màu vàng trên da mới nhạt đi. Chậm như vậy là do tốc độ cá tạo máu mới, không phải do thuốc không có tác dụng.

Cách phòng ngừa bệnh vàng da trên cá tra trở lại ở các vụ sau

Ao đã từng có vàng da thì vụ sau cần để ý ngay từ khi cá đạt khoảng 300 g. Cách theo dõi đơn giản nhất là mỗi tuần bắt vài con lật mang. Mang chuyển từ đỏ tươi sang hồng nhạt là dấu hiệu thiếu máu sớm, xuất hiện trước khi da ngả vàng khá lâu.

Thức ăn là điểm thứ hai. Thức ăn phải bảo quản khô, thoáng, không để ẩm mốc hay ôi dầu. Với ao bán cho nhà máy khó tính về màu thịt, có thể trao đổi với nhà cung cấp thức ăn về loại có ít bắp và ít sắc tố cho giai đoạn cuối vụ. Kết hợp thêm thay nước định kỳ thì cá vừa ít nguy cơ vàng da, vừa dễ đạt màu phi lê đẹp.

Điểm thứ ba là hạn chế số đợt thuốc trong vụ. Mỗi đợt kháng sinh hay hóa chất đều đi qua gan. Một đàn cá đã bị trị liên tục từ giai đoạn giống thì gan đã yếu sẵn, đến giai đoạn thịt rất dễ trượt sang vàng da khi gặp thời tiết thay đổi. Phòng tốt bệnh gan thận mủ và bệnh xuất huyết trên cá tra bằng quản lý nước và con giống cũng chính là giảm bớt số lần phải dùng thuốc cho gan cá.

Câu hỏi thường gặp về cá tra vàng da

Kết luận

Bệnh vàng da trên cá tra là hội chứng thiếu máu do vỡ hồng cầu ở cá thịt, chưa có tác nhân đặc trị. Vì vậy, xử lý hiệu quả nhất là phát hiện sớm qua màu mang, giảm tải cho cả đàn, làm sạch đáy ao, chỉ dùng kháng sinh khi xét nghiệm xác nhận có bội nhiễm, và cho cá đủ thời gian tạo lại máu. Phân biệt đúng giữa vàng da bệnh lý và vàng thịt do thức ăn giúp người nuôi không tốn tiền thuốc vào chỗ không cần.

Nếu ao đang có cá nổi đầu sáng sớm, mang tái vàng hoặc người nuôi đang băn khoăn không biết cá vàng da hay chỉ vàng thịt, có thể chụp ảnh mang và nội tạng của vài con, kèm chỉ số pH, NH3, NO2 gần nhất, rồi gửi qua Hotline 0982 266 640. Kỹ sư Green Bio sẽ đọc dấu hiệu, góp ý cách chỉnh lượng ăn, thay nước theo thể tích ao thực tế và theo dõi ao cùng người nuôi cho đến khi cá hồi màu.