Vi khuẩn Flavobacterium gây bệnh gì trên cá nước ngọt?

Flavobacterium là một chi vi khuẩn Gram âm dạng sợi. Loài gây hại lớn nhất trong ao nuôi là Flavobacterium columnare. Vi khuẩn này bám vào nhớt, mang, vây và da của cá nước ngọt như cá tra, rô phi, chép, trắm cỏ, cá lóc, nặng nhất ở cá giống và cá vừa qua san thưa, vận chuyển. Khi bùng phát, mang cá hoại tử từ chóp sợi mang vào trong và da mất nhớt thành từng mảng. Tỷ lệ chết ở các ao rô phi bị bệnh tại miền Bắc ghi nhận từ 5 – 35%, và ao có thể chết nhiều chỉ trong vài ngày nếu cá đã bỏ ăn mới bắt đầu trị. Cùng Green Bio tìm hiểu từ đặc điểm của vi khuẩn Flavobacterium cho đến cách đọc kết quả xét nghiệm, chọn kháng sinh còn nhạy và giữ nhớt cho cá để bệnh không quay lại.

Những loài Flavobacterium thật sự gây bệnh trên cá

Trên phiếu kết quả xét nghiệm hoặc trong tài liệu kỹ thuật, người nuôi sẽ gặp tên Flavobacterium đi cùng nhiều tên loài phía sau. Đây là một chi vi khuẩn rất lớn, gồm hàng trăm loài sống trong đất, bùn và nước ngọt. Phần lớn các loài này vô hại, thậm chí tham gia phân hủy chất hữu cơ trong ao. Vì vậy, kết quả mẫu nước ghi “có Flavobacterium” chưa có nghĩa là ao đang bệnh. Điều cần biết là loài nào, và vi khuẩn đó có được tìm thấy trên mô cá bệnh hay không.

Flavobacterium là vi khuẩn cơ hội, giống vi khuẩn Aeromonas, nó có sẵn trong ao và chỉ gây bệnh khi cá yếu đi và lớp nhớt bảo vệ bị tổn thương. Hai vi khuẩn khác nhau ở đường tấn công. Aeromonas thường gây xuất huyết và lở loét sâu vào cơ, còn Flavobacterium tấn công bề mặt trước, tức nhớt, mang, vây và da.

Ba loài Flavobacterium cần chú ý trong nuôi trồng thủy sản

• Flavobacterium columnare: tác nhân gây bệnh columnaris, tên quốc tế của nhóm bệnh trắng mang, trắng da, thối vây do vi khuẩn dạng sợi trên cá nước ngọt. Ở Việt Nam, loài này đã được phân lập từ cá tra, rô phi, chép, trắm cỏ và cá lóc. Đây là loài bài viết tập trung phân tích.
• Flavobacterium psychrophilum: gây bệnh ở cá nước lạnh, chủ yếu cá hồi vân. Vùng nuôi đồng bằng gần như không gặp loài này, nhưng các trại cá hồi vân ở vùng núi cao như Lào Cai, Lâm Đồng cần lưu ý.
• Flavobacterium branchiophilum: gây bệnh mang ở cá nước lạnh, ít được ghi nhận trong điều kiện nuôi nhiệt đới.

Cá biển có một nhóm họ hàng là Tenacibaculum maritimum, trước đây xếp chung với Flavobacterium. Nhóm này gây tổn thương da và miệng tương tự trên cá biển nuôi lồng. F. columnare thì không chịu được nước mặn, nên ao tôm nước lợ và lồng cá biển gần như không phải nơi loài này gây bệnh.

Từ năm 2022, F. columnare được tách thành bốn loài

Trước đây, mọi chủng columnaris trên thế giới đều mang chung tên F. columnare. Các nhà khoa học từ lâu đã thấy chúng chia thành 4 nhóm di truyền, mỗi nhóm có xu hướng gây bệnh trên những loài cá khác nhau. Đến năm 2022, nghiên cứu phân loại công bố trên tạp chí Systematic and Applied Microbiology chính thức tách 4 nhóm này thành 4 loài: F. columnare (nhóm 1), F. covae (nhóm 2), F. davisii (nhóm 3) và F. oreochromis (nhóm 4). Theo các phòng thí nghiệm quốc tế, F. covae hay gặp trên cá da trơn, còn F. oreochromis hay gặp trên cá rô phi.

Thay đổi này có ý nghĩa thực tế ở hai điểm. Thứ nhất, chủng gây bệnh trên rô phi và chủng gây bệnh trên cá tra có thể khác nhau về độc lực và mức nhạy kháng sinh. Phác đồ đã trị khỏi cho ao rô phi chưa chắc cho kết quả y hệt ở ao cá tra. Thứ hai, tài liệu và phiếu xét nghiệm từ nay có thể ghi tên loài mới. Người nuôi thấy F. covae hay F. oreochromis trên phiếu thì hiểu đó vẫn là vi khuẩn columnaris, cách xử lý tại ao về cơ bản không đổi. Hầu hết các nghiên cứu tại Việt Nam được thực hiện trước khi có tên mới nên vẫn dùng tên chung F. columnare, và bài viết này cũng dùng tên đó.

Vi khuẩn Flavobacterium bám và phá mô cá như thế nào?

Dưới kính hiển vi, F. columnare là những que rất dài và mảnh, không có lông roi nhưng vẫn di chuyển được bằng cách trượt trên bề mặt. Lối di chuyển này giúp vi khuẩn lan nhanh trên lớp nhớt, sợi mang và rìa vây. Khi tụ lại ở mô bệnh, chúng xếp thành từng cột dựng đứng, nên phòng soi mẫu hay mô tả là dạng “bó rơm”. Tên columnaris (dạng cột) bắt nguồn từ hình ảnh này.

Tên Flavobacterium thì lấy từ màu vàng. Vi khuẩn tiết sắc tố flexirubin màu vàng, vì vậy trên đĩa thạch nó mọc thành khuẩn lạc vàng nhạt, mép xòe như rễ cây. Ở ao nuôi, mảng tổn thương trên cá cũng thường có viền vàng nhạt hoặc vàng xám, là chi tiết giúp phân biệt với nấm thủy mi màu trắng bông.

Quá trình gây bệnh có ba bước. Vi khuẩn bám vào nhớt và bề mặt mô, sau đó tạo màng sinh học, tức một lớp vi khuẩn dày dính chặt trên bề mặt, rất khó rửa trôi bằng thuốc sát khuẩn. Tiếp theo, nó tiết enzyme phân giải protein và chất nền liên kết mô, làm sợi mang, da và tia vây bị “ăn mòn” từ ngoài vào trong. Lúc sợi mang bị phá, cá thiếu oxy dù oxy trong nước vẫn đủ. Đây là lý do cá bệnh nổi đầu và chết rất nhanh mà nhìn ngoài da chưa thấy tổn thương rõ.

Ở ao cá tra giống, nghiên cứu của Đại học Cần Thơ lần đầu chứng minh F. columnare là tác nhân gây bệnh trắng đuôi trên cá tra. Khi gây nhiễm thử bằng cách ngâm, các tác giả còn tìm thấy vi khuẩn dạng sợi trong mô gan, chứ không chỉ ở da và mang. Nói cách khác, vi khuẩn có thể vào máu ở giai đoạn muộn. Đến lúc đó, sát khuẩn nước thôi là không đủ.

Điều kiện ao khiến Flavobacterium bùng phát

Nghiên cứu trên cá rô phi nuôi tại Hòa Bình, Hà Nam và Hải Dương đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, 2023 cho thấy F. columnare phát triển tốt nhất ở nhiệt độ 25 – 28°C, pH 7 – 8 và độ mặn dưới 5‰. Bệnh xuất hiện quanh năm nhưng tập trung và gây thiệt hại nhiều nhất vào vụ đông xuân. Như vậy, nhiệt độ thuận lợi cho vi khuẩn không phải lúc nắng nóng cao điểm. Thời điểm nguy hiểm là những tuần chuyển mùa, khi nhiệt độ nước dao động quanh mức 25°C, cá giảm ăn và sức đề kháng sụt theo thời tiết.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, bệnh trên cá tra giống gắn với thao tác nhiều hơn là gắn với mùa. Kinh nghiệm xuống ao của chúng tôi cho thấy đợt bệnh thường đến sau 1 – 3 ngày san thưa, lựa cỡ hoặc vận chuyển. Mỗi lần kéo lưới, đổ cá là một lần cá bị trầy nhớt hàng loạt, đúng loại vết thương mà vi khuẩn cần để bám vào.

Ngoài nhiệt độ và thao tác, có ba yếu tố ao làm vi khuẩn sống lâu và đông hơn:

• Chất hữu cơ ở đáy và trong nước tăng: Vi khuẩn bám vào hạt hữu cơ lơ lửng và sống được lâu trong bùn đáy. Ao lâu ngày không siphon, cho ăn dư thường có lượng vi khuẩn nền cao hơn.
• Nước có độ cứng trung bình đến cao: Các nghiên cứu nước ngoài ghi nhận vi khuẩn sống lâu hơn trong nước có nhiều ion canxi, magie. Ao vừa bón vôi, khoáng liều cao nên theo dõi kỹ hơn.
• Mật độ dày và oxy thấp về đêm: Mang thiếu oxy kéo dài sẽ tiết thêm nhớt và sưng, tạo chỗ cho vi khuẩn bám. Vì vậy, oxy hòa tan lúc rạng sáng là chỉ số người nuôi nên đo đều đặn trong mùa dễ bệnh.

Ngưỡng độ mặn dưới 5‰ cũng giải thích một kinh nghiệm dân gian: các ao có nguồn nước hơi lợ ít gặp bệnh trắng mang hơn ao nước ngọt hoàn toàn. Điều này không có nghĩa là cứ thêm muối vào ao là trị được bệnh, phần xử lý bên dưới sẽ nói rõ.

Một vi khuẩn nhưng mang nhiều tên bệnh trên từng loài cá

Ở mỗi loài cá, vi khuẩn này chọn những vị trí tấn công khác nhau, nên người nuôi đặt cho nó những cái tên khác nhau. Không ít ao đã trị “nấm”, trị “trùng” suốt cả tuần trong khi tác nhân thật là cùng một vi khuẩn.

Trên cá tra giống, vi khuẩn thường bắt đầu từ chóp đuôi, nên người nuôi miền Tây quen gọi là bệnh thối đuôi trên cá tra. Khi tổn thương lan thành vệt dọc thân, nhiều ao lại xử lý như trắng da trên cá tra do trùng hoặc do nước, trong khi mỗi nguyên nhân cần một hướng trị khác nhau. Ở cá trắm cỏ giống, mang bị tấn công trước tiên. Phần lớn các ao cá bị thối mang có diễn tiến rất nhanh ở nhóm cá này. Cá lóc thì hay hỏng cả da và mang trong cùng một đợt, vì vậy bệnh trắng da trên cá lóc và thối mang thường xuất hiện cùng nhau, chứ hiếm khi tách riêng.

Với cá rô phi, Flavobacterium chỉ là một trong nhiều tác nhân, bên cạnh liên cầu khuẩn, Aeromonas và virus TiLV. Khi chẩn đoán, cần đặt nó cạnh các bệnh trên cá rô phi khác thì mới tránh nhầm. Ở cá chép, nghiên cứu tại Hà Nội, Hải Dương và Bắc Ninh trên 145 mẫu cá bệnh từ 27 hộ nuôi ghi nhận đúng những dấu hiệu trong bảng: mang xơ trắng, hoại tử, xơ vây và da bạc màu. Những dấu hiệu này hay xuất hiện vào giai đoạn chuyển lạnh, trùng với lịch bệnh trên cá chép theo mùa mà người nuôi miền Bắc đã quen.

Dấu hiệu nhận ra Flavobacterium đang tấn công ao nuôi

Diễn tiến bệnh do Flavobacterium có hai dạng, và dạng nào cũng có dấu hiệu riêng mà người nuôi quan sát được trước khi có kết quả xét nghiệm.

Dạng cấp tính thường gặp ở cá giống và cá nhỏ. Cá chết rải rác ngay trong 1 – 2 ngày đầu, tăng nhanh ở những ngày sau, trong khi da ngoài gần như còn nguyên. Mở nắp mang ra mới thấy chóp các sợi mang chuyển trắng xám hoặc vàng nhạt, ranh giới giữa phần hoại tử và phần còn đỏ khá rõ. Cá bệnh tách đàn, bơi lờ đờ sát mặt nước và tập trung gần chỗ nước chảy hoặc quạt nước vào buổi sáng sớm, khi oxy thấp nhất trong ngày.

Dạng chậm thường gặp ở cá lớn hơn. Tổn thương xuất hiện trên da và vây trước:

• Một vệt trắng xám bao quanh gốc vây lưng, nhìn từ trên xuống giống cái yên ngựa. Đây là dấu hiệu rất đặc trưng của columnaris trên cá có vảy.
• Rìa vây đuôi bạc trắng, xơ rách, phần tia vây lộ ra.
• Mảng bám trên môi, quanh miệng màu trắng ngà như bông nhưng phẳng và nhầy, không có sợi dựng đứng.
• Viền tổn thương hơi vàng, vùng da xung quanh có thể ửng đỏ nhẹ.

Người nuôi hay nhầm Flavobacterium với nấm thủy mi và trùng bánh xe, vì cả ba đều làm cá có mảng trắng và mất nhớt. Bảng dưới đây giúp phân biệt nhanh khi chưa có kính hiển vi.

Phân biệt đúng ngay từ đầu quyết định hướng dùng thuốc. Kháng sinh không có tác dụng với nấm thủy mi trên cá, nên ao đang mọc sợi nấm mà trộn kháng sinh thì chỉ tốn tiền và kéo dài thời gian cá chết. Ngược lại, trùng bánh xe và Flavobacterium lại rất hay đi cùng nhau: trùng phá nhớt mở đường, vi khuẩn vào sau. Ở những ao này, chỉ diệt trùng mà bỏ qua vi khuẩn thì cá vẫn tiếp tục chết dù soi lại không còn thấy trùng.

Đọc kết quả soi mẫu và xét nghiệm Flavobacterium

Kết luận bệnh do Flavobacterium cần dựa trên mẫu lấy từ mô cá bệnh, không dựa trên mẫu nước. Phòng xét nghiệm thường làm qua các bước dưới đây, và mỗi bước cho người nuôi một thông tin khác nhau.

Soi tươi mang hoặc nhớt: Cạo một ít nhớt ở rìa tổn thương hoặc cắt vài sợi mang, đặt lên lam kính với một giọt nước ao rồi soi ở độ phóng đại 400 lần. Thấy những que dài mảnh tụ thành bó dựng đứng ở mép sợi mang và trượt chậm là dấu hiệu gợi ý mạnh. Kết quả có ngay trong 15 phút, đủ để quyết định sát khuẩn nước trong ngày. Nhiều người nuôi có kính hiển vi nhỏ ở trại có thể tự làm bước này.

Nuôi cấy: Vi khuẩn được cấy lên các môi trường chuyên dùng cho nhóm vi khuẩn dạng sợi như Cytophaga agar hoặc TYES agar. Sau 36 – 48 giờ ở khoảng 28°C, F. columnare mọc thành khuẩn lạc vàng nhạt, dẹt, mép xòe như rễ cây và bám sâu vào mặt thạch. Trên phiếu kết quả, phòng xét nghiệm có thể ghi thêm các phản ứng hấp thụ thuốc nhuộm Congo đỏ, flexirubin dương tính. Đây là các phép thử để khẳng định vi khuẩn thuộc nhóm này, người nuôi không cần đọc chi tiết.

PCR: PCR là kỹ thuật tìm đoạn gen đặc trưng của vi khuẩn trong mẫu, giúp định danh chính xác đến loài, kể cả khi mẫu đã lẫn nhiều vi khuẩn khác. Đây là bước xác nhận cuối cùng, nhất là khi cần phân biệt với Aeromonas bội nhiễm.

Kháng sinh đồ: Đây là phép thử cho vi khuẩn phân lập được tiếp xúc với từng loại kháng sinh để xem loại nào còn ức chế được. Kết quả thường ghi theo ba mức: nhạy (S), trung gian (I) và kháng (R). Ao có giá trị kinh tế cao hoặc ao đã trị một đợt không hiệu quả nên làm bước này. Kết quả kháng sinh đồ tránh được những ngày dùng sai thuốc trong khi cá vẫn chết mỗi ngày.

Một điểm hay gây hiểu lầm là con số mật độ vi khuẩn. Trong thí nghiệm của Đại học Cần Thơ, liều làm chết một nửa số cá tra thí nghiệm (LD50) khi ngâm là 1,7 × 10⁵ CFU/ml ở chủng độc nhất. CFU/ml là số đơn vị vi khuẩn sống trong mỗi ml nước. Mức này cao hơn rất nhiều so với mật độ tự nhiên trong ao. Điều đó cho thấy ở ao thật, cá phát bệnh chủ yếu vì nhớt và mang đã tổn thương sẵn, chứ không phải vì nước bỗng nhiên chứa quá nhiều vi khuẩn.

Nếu người nuôi đang có ảnh soi mẫu, ảnh mang cá hoặc phiếu kết quả mà chưa chắc cách đọc, kỹ sư Green Bio có thể xem qua ảnh và cùng xác định bước xử lý tiếp theo. Liên hệ qua Hotline 0982 266 640.

Kháng sinh nào còn tác dụng với vi khuẩn Flavobacterium?

Số liệu từ chủng phân lập trong nước là cơ sở đáng tin nhất để chọn thuốc. Nghiên cứu năm 2025 trên cá chép miền Bắc trên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường thử 27 chủng F. columnare với 6 loại kháng sinh. Vi khuẩn nhạy cao với 5 loại: doxycycline, oxytetracycline, amoxicillin, florfenicol và erythromycin. Riêng hỗn hợp sulfamethoxazole/trimethoprim có tới 25,9% số chủng đã kháng.

Hỗn hợp sulfamethoxazole/trimethoprim chính là kháng sinh cotrim, loại người nuôi miền Bắc quen dùng vì rẻ và dễ mua. Cứ khoảng 4 ao thì có 1 ao gặp chủng đã kháng. Đây là lý do nhiều ao trị trắng mang bằng thuốc sulfa 4 – 5 ngày mà cá vẫn chết đều. Với bệnh diễn tiến nhanh như columnaris, mất 4 – 5 ngày cho một thuốc không hiệu quả có thể là mất phần lớn đàn cá giống.

Nhóm còn nhạy tốt gồm florfenicol và nhóm tetracycline. Với ao cá thịt, chúng tôi chọn kháng sinh florfenicol làm lựa chọn đầu, vì có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên cá nhiễm F. columnare. Trong nghiên cứu trên cá rô phi của Đại học Nông Lâm TP.HCM, lô cá nhiễm bệnh không trị chết 54% sau 14 ngày. Lô được cho ăn florfenicol 10 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 10 ngày chỉ chết khoảng 3%. Dư lượng florfenicol trong thịt cá ở mọi thời điểm kiểm tra sau ngưng thuốc đều thấp hơn nhiều so với mức tối đa 1.000 ppb mà Việt Nam quy định.

Ao đã dùng florfenicol nhiều vụ, hoặc kháng sinh đồ cho kết quả florfenicol ở mức trung gian, có thể chuyển sang kháng sinh doxycycline thuộc nhóm tetracycline. Nhóm này bị giảm tác dụng khi gặp canxi, magie trong thức ăn và trong nước cứng. Vì vậy, không nên trộn chung với khoáng hoặc dùng ngay sau khi bón vôi liều cao.

Cũng cần nói rõ, xanh malachite (malachite green) từng được dùng để trị các bệnh mảng trắng trên cá nhưng nay đã bị cấm hoàn toàn trong nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam vì nguy cơ tồn dư và gây ung thư. Cá bị phát hiện tồn dư chất này sẽ bị trả hàng hoặc tiêu hủy.

Hướng điều trị theo tốc độ tiến triển của bệnh do vi khuẩn Flavobacterium gây ra

Bệnh do Flavobacterium đi từ ngoài vào trong. Khi vi khuẩn còn ở bề mặt da và mang, giảm lượng vi khuẩn trong nước có hiệu quả rõ. Khi vi khuẩn đã vào máu, phải dùng kháng sinh qua thức ăn. Thời gian giữa hai giai đoạn này ở cá giống có khi chỉ 2 – 3 ngày. Phần xử lý dưới đây vì thế bám theo chính tốc độ đó.

Khi tổn thương mới ở da, vây và cá còn ăn bình thường

Việc đầu tiên trong ngày phát hiện là giảm những gì đang làm tổn thương nhớt và mang. Giảm 30 – 50% lượng thức ăn để giảm chất thải, tăng quạt nước về đêm và rạng sáng. Ngưng mọi thao tác kéo lưới, san thưa và lựa cỡ cho đến khi cá ổn định. Ao đang có mật độ dày nên thay một phần nước nếu nguồn nước cấp sạch.

Song song với đó là sát khuẩn nước để giảm lượng vi khuẩn bám trên mang và da. Flavobacterium tạo màng sinh học nên cần loại thuốc thấm được vào lớp màng này. Các chất oxy hóa yếu chỉ diệt được phần vi khuẩn trôi nổi trong nước. Ở bước này, chúng tôi dùng Vua Diệt Khuẩn, đây là sản phẩm phối hợp hai thành phần là glutaraldehyde với BKC.

Vai trò của BKC trong thủy sản ở đây là chất hoạt động bề mặt, giúp thuốc thấm qua lớp nhầy mà vi khuẩn tạo ra. Liều khi cá có dấu hiệu bệnh là 1 lít cho 2.000 m³ nước. Hòa loãng rồi tạt đều khắp ao, tốt nhất vào ngày nắng, và chạy quạt trong lúc tạt. Thời gian ngưng thuốc trước thu hoạch là 3 ngày. Không nên sát khuẩn liên tục nhiều ngày liền, vì cá vốn đã mất nhớt sẽ bị kích ứng thêm.

Tắm muối là kinh nghiệm dân gian có cơ sở với vi khuẩn này, nhưng chỉ nên áp dụng cho cá giống trong bể, giai, hoặc khi vận chuyển, không áp dụng để tạt cả ao. Cá tra, cá lóc là cá da trơn nhạy với muối hơn cá có vảy. Nồng độ và thời gian ngâm nên thử trên một nhóm cá nhỏ trước khi làm cả đàn.

Khi mang đã hoại tử và cá chết tăng mỗi ngày

Khi soi thấy chóp mang hoại tử ở nhiều con, số cá chết tăng dần qua từng ngày và cá bắt đầu giảm ăn, vi khuẩn rất có thể đã vào máu. Lúc này sát khuẩn nước vẫn cần làm, nhưng kháng sinh trộn thức ăn mới là bước quyết định.

Điều đặc thù của bệnh này là thời điểm bắt đầu kháng sinh. Mang bị phá càng nhiều thì cá càng ăn kém, và kháng sinh trộn thức ăn chỉ vào được cơ thể những con còn ăn. Chờ thêm hai ngày “theo dõi” thì một phần lớn đàn đã bỏ ăn, thuốc không vào được. Kinh nghiệm của chúng tôi là bắt đầu kháng sinh ngay khi soi thấy mang hoại tử trên nhiều mẫu, kể cả khi số cá chết vẫn còn thấp.

Với ao cá tra, basa, rô phi, diêu hồng, chúng tôi dùng Bactomar, chứa florfenicol 200 g/l. Liều sử dụng là 1 ml cho 20 kg cá mỗi ngày, tức 200 mg florfenicol cho 20 kg cá, đúng bằng mức 10 mg/kg thể trọng đã kiểm soát được tỷ lệ chết trong nghiên cứu trên cá rô phi nêu trên.

Ví dụ ao có khoảng 4 tấn cá thì dùng 200 ml mỗi ngày, pha với nước sạch, trộn đều vào thức ăn và để 5 – 10 phút cho thuốc ngấm. Dùng liên tục 5 – 7 ngày. Thời gian ngưng thuốc là 12 ngày. Khi cá đã giảm ăn nhiều, nên giảm lượng thức ăn xuống còn khoảng một nửa để cá ăn hết phần có thuốc.

Bactomar được chỉ định cho bệnh gan thận mủ do vi khuẩn Edwardsiella và nhóm xuất huyết do Aeromonas. Đây cũng là hai vi khuẩn hay bội nhiễm cùng Flavobacterium ở cá da trơn, nên một liệu trình florfenicol xử lý được cả nhóm. Với F. columnare, việc chọn florfenicol dựa trên số liệu nhạy thuốc của chủng phân lập trong nước như đã trình bày ở phần trên. Ao chép, trắm cỏ hoặc ao có kết quả kháng sinh đồ khác thì nên trao đổi với kỹ sư để chọn hoạt chất và tính liều theo khối lượng cá thực tế.

Sau khi cá ngừng chết

Cá ngừng chết chưa có nghĩa là vi khuẩn đã hết. Mang hồi phục chậm hơn da, và trong thời gian đó vi khuẩn vẫn sống trong bùn đáy và bám trên các bề mặt trong ao. Việc cần làm lúc này là giảm chất hữu cơ ở đáy, đưa lại vi sinh có lợi vào nước và giữ thức ăn ở mức vừa phải cho đến khi cá ăn khỏe trở lại.

Thuốc sát khuẩn diệt cả vi sinh có lợi trong ao, vì vậy cần bổ sung lại vi sinh sau ít nhất 24 giờ kể từ lần sát khuẩn cuối. Bio Enzym chứa Bacillus subtilis (tối thiểu 1 × 10⁹ CFU/kg) và enzyme protease. Sản phẩm giúp phân hủy thức ăn thừa và chất thải ở đáy, đúng nơi Flavobacterium tồn tại giữa các đợt bệnh. Liều cho ao cá theo hướng dẫn của kỹ sư, tùy mật độ và tình trạng đáy ao.

Trong 1 – 2 tuần sau điều trị, người nuôi nên để ý những con có vết trắng cũ chuyển sang đỏ và ăn sâu vào cơ. Đó thường là dấu hiệu Aeromonas đã bội nhiễm trên nền tổn thương cũ, khiến cá bị lở loét dù Flavobacterium đã được kiểm soát. Gặp tình huống này, cần soi lại để đổi hướng xử lý, đừng kéo dài thêm liệu trình cũ.

Giữ nhớt và mang cá khỏe để Flavobacterium không có chỗ bám

Phòng bệnh do Flavobacterium thực chất là bảo vệ lớp nhớt và mang, vì vi khuẩn có sẵn trong ao và chỉ chờ cá bị tổn thương. Các biện pháp dưới đây tập trung vào đúng những thời điểm cá dễ mất nhớt nhất.

Khâu san thưa, vận chuyển và thả giống

• Cho cá nhịn ăn trước khi kéo lưới để giảm chất thải trong thùng vận chuyển. Dùng lưới mắt mịn, thao tác nhanh vào lúc trời mát.
• Không đổ cá từ trên cao xuống. Cân bằng nhiệt độ nước giữa thùng và ao trước khi thả, tránh chênh lệch quá 2 – 3°C.
• Theo dõi kỹ 1 – 3 ngày sau mỗi lần san thưa. Soi mang vài con vào buổi sáng thứ hai sau san thưa là cách phát hiện sớm hiệu quả nhất.

Trong mùa chuyển mùa và vụ đông xuân

• Giảm thức ăn theo nhiệt độ nước, không cho ăn theo khẩu phần của những ngày nắng ấm.
• Duy trì quạt nước đủ để oxy lúc rạng sáng không xuống thấp.
• Định kỳ dọn đáy, siphon hoặc dùng vi sinh xử lý đáy để giảm lượng chất hữu cơ, nơi vi khuẩn bám và sống qua ngày.

Với ao có tiền sử bệnh

• Phơi đáy và cải tạo kỹ trước vụ mới, vì vi khuẩn tồn tại được lâu trong bùn.
• Không dùng chung lưới, vợt, thùng giữa ao bệnh và ao khỏe nếu chưa ngâm sát khuẩn.
• Ghi lại tên kháng sinh, liều và kết quả của đợt trị trước, để vụ sau không lặp lại thuốc đã không hiệu quả.

Cá tra giống và cá trắm cỏ giống là hai đối tượng nên theo dõi sát nhất. Riêng với trắm cỏ, mùa dễ bệnh do Flavobacterium lại trùng với mùa xuất huyết do virus và ký sinh trùng mang. Những bệnh trên cá trắm cỏ này rất dễ chồng lên nhau trong cùng một ao, nên soi mang định kỳ ở giai đoạn này giúp tách được từng tác nhân trước khi cá chết nhiều.

Câu hỏi thường gặp về vi khuẩn Flavobacterium

Kết luận

Vi khuẩn Flavobacterium, mà đại diện gây hại là F. columnare, luôn có sẵn trong ao cá nước ngọt. Nó chỉ bùng phát khi nhớt và mang cá bị tổn thương, nhất là sau san thưa, vận chuyển và trong những tuần chuyển mùa. Ở mỗi loài cá, vi khuẩn mang một cái tên khác, nhưng cách nhận biết chung là mảng trắng phẳng viền vàng, mang hoại tử từ chóp và que dài xếp thành bó khi soi. Với bệnh này, kháng sinh còn nhạy và đúng thời điểm quan trọng hơn bất kỳ phác đồ dài nào: florfenicol và nhóm tetracycline còn nhạy tốt, nhóm sulfa đã có tỷ lệ kháng đáng kể.

Nếu ao đang có cá trắng mang, xơ vây hoặc chết rải rác sau san thưa mà người nuôi chưa chắc là Flavobacterium hay tác nhân khác, đội ngũ kỹ sư Green Bio sẵn sàng hỗ trợ miễn phí qua Hotline 0982 266 640. Người nuôi chỉ cần chuẩn bị vài tấm ảnh mang và thân cá chụp rõ, đoạn video cá bơi trong ao, cùng thông tin về nhiệt độ, pH và lượng cá chết mỗi ngày. Kỹ sư sẽ cùng người nuôi xác định tác nhân, chọn đúng hoạt chất, tính liều theo khối lượng cá thực tế và theo dõi ao trong những ngày sau điều trị.