Các bệnh thường gặp trên cá diêu hồng nuôi lồng bè

Bệnh trên cá diêu hồng chủ yếu do vi khuẩn gây ra, nặng nhất là bệnh liên cầu khuẩn (Streptococcus agalactiae), biểu hiện là phù đầu, lồi mắt và xuất huyết. Kế đến là xuất huyết lở loét do Aeromonas, đốm trắng nội tạng và trắng mang thối đuôi. Cá cỡ trung bình đến sắp thu hoạch, nuôi lồng bè trên sông vào lúc nước nóng và chảy chậm, là nhóm dễ mắc nhất. Trong bài viết này, Green Bio sẽ tập trung vào lịch bệnh theo con nước, cách nhận ra cá bệnh từ mặt bè và cách dùng thuốc khi nước sông không giữ được thuốc.

Cá diêu hồng thường mắc những nhóm bệnh nào?

Diêu hồng là dòng rô phi lai mang gen màu đỏ. Vì vậy, gần như mọi bệnh trên cá rô phi đều có thể xuất hiện trên diêu hồng, từ liên cầu, xuất huyết đến virus TiLV. Điểm khác nằm ở cách nuôi và cách bán. Diêu hồng được nuôi lồng bè trên sông nhiều hơn hẳn rô phi vằn, thường với mật độ cao, và được bán cá sống nên ngoại hình ảnh hưởng thẳng tới giá bán. Ba yếu tố này làm bệnh trên diêu hồng bùng lên, diễn tiến và được xử lý theo cách riêng.

Một khảo sát 86 hộ nuôi bè ở An Giang, Tiền Giang, Đồng Tháp và Vĩnh Long đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ (2017) cho thấy 81,8 – 100% người nuôi đã gặp nhóm bệnh phù đầu, phù mắt và xuất huyết. Cũng theo khảo sát này, phần lớn hộ nuôi không biết nguyên nhân gây bệnh và chưa từng làm kháng sinh đồ (xét nghiệm xem vi khuẩn còn nhạy với kháng sinh nào). Thuốc vì vậy thường được chọn theo thói quen.

Trong các nhóm trên, bệnh liên cầu làm người nuôi bè thiệt hại nặng nhất. Bệnh thường bùng lên khi cá đã lớn, tức là lúc tiền thức ăn và con giống đã bỏ ra gần hết.

Nước sông thay đổi theo mùa và bệnh đi theo con nước

Cá trong ao đất sống trong môi trường nước người nuôi tự điều chỉnh được. Cá diêu hồng trong lồng bè thì phải chịu trọn mọi thay đổi của dòng sông. Vì vậy, khi đi bè, đội ngũ kỹ sư của chúng tôi thường xem lịch nước của khúc sông trước rồi mới xem đến cá.

Cuối mùa khô, nước trong và chảy chậm

Giai đoạn này thường rơi vào khoảng tháng 3 – 5 ở Đồng bằng sông Cửu Long. Dòng sông chảy yếu, nước trong hơn và tầng nước mặt nóng lên nhanh vào buổi trưa. Một nghiên cứu theo dõi 24 tháng trên cá rô phi đỏ nuôi lồng ở Malaysia ghi nhận nhiều điểm sau:

• Tỷ lệ nhiễm S. agalactiae tăng cùng nhiệt độ nước, và tỷ lệ nhiễm đi liền với tỷ lệ cá chết.
• Thời kỳ nguy hiểm là khi nước đạt từ 29 °C trở lên.
• Nước trong, dòng chảy chậm và trời nóng cộng lại là tổ hợp làm cá dễ bệnh nhất.
• Cá cỡ 10 – 30 cm nhiễm nhiều hơn cá nhỏ.

Thực tế trên bè ở ĐBSCL cũng giống vậy: cá cỡ 300 – 600 g, sắp xuất bán, là nhóm bị liên cầu nhiều nhất. Ở 29 – 30 °C cá diêu hồng vẫn ăn khỏe, vì mức này còn nằm trong khoảng nhiệt độ thích hợp để nuôi tôm cá với dòng rô phi. Chính vì cá còn ăn mạnh và nước trông trong nên người nuôi khó nhận ra lúc này vi khuẩn đang có lợi thế hơn cá. Khi nước sông chạm ngưỡng này, nên giảm khẩu phần sớm, không đợi tới lúc cá chán ăn.

Đầu mùa lũ, nước đục đổ về

Từ khoảng tháng 7 – 8, nước thượng nguồn về mang theo phù sa, rác và nước rửa trôi từ ruộng. Nước đục đột ngột làm mang cá phải làm việc nặng hơn. Ký sinh trùng và Aeromonas lợi dụng lúc cá yếu để tấn công. Kiểu chết lúc này khác hẳn mùa khô: cá chết rộ trong vài ngày sau một đợt nước đổi màu, kèm xuất huyết và lở loét. Ở mùa khô, cá chết lai rai mỗi ngày vài con và kéo dài nhiều tuần. Những bè gia cố lưới, dọn rác và giảm mật độ từ trước khi nước lớn, để bảo vệ cá lồng bè mùa mưa bão, thường qua đợt này nhẹ hơn hẳn những bè để nước về rồi mới xoay xở.

Giao mùa và những đợt lạnh cuối năm

Khi nước rút và có vài đợt gió lạnh, nhiệt độ nước giảm vài độ chỉ trong một đêm. Cá diêu hồng ăn chậm lại, sức đề kháng giảm. Nhóm bệnh đốm trắng nội tạng hay xuất hiện lặng lẽ vào thời gian này. Người nuôi chỉ thấy cá kém ăn, bơi lờ đờ, và chỉ phát hiện ra bệnh khi mổ cá.

Bệnh liên cầu khuẩn, nguyên nhân chính gây phù đầu và lồi mắt

Streptococcus agalactiae thuộc nhóm vi khuẩn liên cầu Streptococcus. Đây là loại có thể vào máu rồi đi lên não và mắt cá, nên bệnh do nó gây ra là bệnh người nuôi bè sợ nhất. Vì vi khuẩn tấn công hệ thần kinh, cá bơi mất thăng bằng, xoay vòng hoặc nằm nghiêng sát mặt nước. Mắt lồi ra rồi đục dần, vùng đầu và nắp mang sưng lên. Người nuôi bè quen gọi các dấu hiệu này là cá “phù đầu”.

Trên cá diêu hồng có một chi tiết dễ bị bỏ qua: màu da đỏ hồng che bớt các vệt xuất huyết nhỏ. Các đốm máu nhìn rõ trên cá rô phi vằn thì trên diêu hồng lại lẫn vào màu da. Vì thế nên tìm xuất huyết ở những chỗ da nhạt màu hơn: viền nắp mang, gốc vây ngực, quanh hậu môn và vùng bụng. Khi mổ cá, gan và lách thường sưng, có khi trong xoang bụng có dịch.

Bệnh liên cầu thường làm cá chết rải rác kéo dài. Mỗi ngày chỉ vớt vài con, nên người nuôi dễ nghĩ là cá chết lẻ tẻ bình thường. Khi số cá chết tăng rõ thì phần lớn đàn đã nhiễm, nhiều con bỏ ăn và không còn nhận được thuốc qua thức ăn. Mắt lồi cũng có thể do khí trong nước quá bão hòa hoặc do cá va đập, nên cách phân biệt vẫn giống như với bệnh lồi mắt ở cá rô phi. Riêng trên bè, những con xoay vòng đầu tiên là lúc nên lấy mẫu, không nên đợi tới khi thấy mắt lồi hàng loạt.

Xuất huyết, lở loét và đốm trắng nội tạng

Xuất huyết là nhóm bệnh cá diêu hồng gặp ở mọi cỡ. Vi khuẩn Aeromonas gây bệnh này luôn có sẵn trong nước sông và chỉ gây bệnh khi cá yếu. Vì vậy, lần bùng bệnh nào cũng đi sau một biến động: nước đổi đột ngột, sang lồng, kéo lưới làm cá trầy xước. Khác với liên cầu, dấu hiệu của bệnh này nằm nhiều ở bên ngoài: đốm đỏ đậm lan thành mảng, vây rách, vảy bong. Vết loét có thể ăn sâu vào cơ, và cá loét thì thương lái trả giá thấp hoặc từ chối mua. Vết loét do Aeromonas thường có viền đỏ và rỉ máu, đây là chi tiết giúp tách nó khỏi các dạng cá bị lở loét do nấm hay ký sinh trùng.

Nhóm đốm trắng nội tạng lại khó phát hiện vì bên ngoài cá gần như bình thường. Khi mổ, thấy lách và thận có các hạt trắng nhỏ, đó là u hạt (những ổ viêm nhỏ mà cơ thể cá tạo ra để bao vi khuẩn lại). Hai tác nhân hay gặp là Francisella và vi khuẩn Edwardsiella, loại vẫn gây bệnh gan thận mủ quen thuộc trên cá tra. Mắt thường không phân biệt được hai loại này, phải nuôi cấy vi khuẩn hoặc làm PCR (xét nghiệm tìm gen của mầm bệnh). Với người nuôi bè, chỉ cần nhớ rằng cá kém ăn vào mùa nước mát mà không có vết thương bên ngoài thì nên mổ vài con để xem lách và thận.

Trắng mang, ký sinh trùng và giai đoạn cá giống

Cá diêu hồng giống mới thả xuống lồng là nhóm dễ bị Flavobacterium columnare tấn công nhất, vì cá vừa qua vận chuyển và thường bị trầy da. Vùng mang và đuôi xuất hiện mảng trắng xám, mép có viền vàng nhạt. Khác với nấm thủy mi, mảng này phẳng, không có sợi bông. Người nuôi hay gọi chung các tổn thương này là cá bị thối mang. Tuy vậy, thối mang do Flavobacterium và thối mang do ký sinh trùng hay khí độc cần cách xử lý khác nhau. Nghiên cứu di truyền xếp F. columnare thành bốn nhóm, và nhóm IV được ghi nhận là nhóm có độc lực cao trên cá rô phi đỏ. Điều đó giải thích vì sao có lứa giống diêu hồng chết rất nhanh sau khi thả.

Ký sinh trùng hiếm khi tự giết chết cá diêu hồng lớn, nhưng chúng phá lớp nhớt và mang, mở đường cho vi khuẩn vào. Trên bè, dấu hiệu dễ thấy nhất là cá cọ mình vào lưới lồng và tụ lại phía đầu dòng chảy để lấy oxy. Mỗi khi nước đục, trùng bánh xe trên cá là loại bùng lên nhanh nhất, chỉ cần soi nhớt dưới kính hiển vi là thấy. Trùng quả dưa và sán lá đơn chủ thì nằm trong số các loại ký sinh trùng trên cá hay gặp khi lồng thả quá dày.

Kiểm tra đàn cá từ mặt bè lúc cho ăn

Trên bè không có bờ ao để đi vòng quan sát, nên cữ ăn sáng là lúc người nuôi thấy rõ nhất tình trạng đàn cá. Những dấu hiệu chúng tôi gặp nhiều trên bè diêu hồng:

• Cá đứng ở góc cuối dòng chảy: Cá khỏe thường ngược dòng và tụ ở phía đầu lồng khi cho ăn. Cá yếu bị dòng nước đẩy dạt về góc cuối lồng, nơi rác và thức ăn thừa cũng dồn về.
• Cá đớp mồi rồi nhả: Đây là dấu hiệu sớm của bệnh liên cầu và bệnh đốm trắng nội tạng, xuất hiện trước khi cá bỏ ăn hẳn vài ngày.
• Cá xoay vòng hoặc nằm nghiêng sát mặt nước vào buổi trưa nắng. Khi nước nóng, dấu hiệu thần kinh do liên cầu lộ rõ nhất.
• Cá cọ mình vào lưới và nhớt nổi thành váng quanh lồng là dấu hiệu nghi ký sinh trùng. Nên vớt vài con để soi nhớt và mang.
• Cá chết nằm ở đáy lưới: Mỗi ngày nên kéo đáy lưới kiểm tra. Cá chết nằm lâu trong lồng là nguồn lây cho cả lồng và cho bè bên cạnh.

Khi gặp những dấu hiệu này, nên chọn 3 – 5 con còn sống nhưng yếu để mổ khám hoặc gửi phòng xét nghiệm. Không nên lấy cá đã chết lâu, vì vi khuẩn từ môi trường xâm nhập vào làm sai kết quả.

Xử lý bệnh trên cá rô phi khi nuôi lồng bè khác gì ao đất

Người nuôi bè gặp nhiều sai sót nhất ở phần này. Họ thường áp nguyên cách trị của ao đất cho lồng bè, mà nước sông chảy liên tục nên thuốc tạt xuống bị cuốn đi gần như ngay lập tức. Với cá diêu hồng nuôi bè, thức ăn gần như là đường duy nhất đưa thuốc vào cá. Khi cá đã bỏ ăn thì thuốc không còn đường vào, nên thời điểm phát hiện bệnh quyết định phần lớn kết quả điều trị.

Giảm áp lực cho cá ngay khi thấy bất thường

Trong 1 – 2 ngày đầu, nên giảm khoảng một nửa lượng thức ăn và vớt hết cá chết. Ngưng sang lồng, ngưng kéo lưới và không bán cá từ lồng đang bệnh. Nếu bè có nhiều lồng, nên cho lồng bệnh ăn sau cùng và dùng vợt riêng để vi khuẩn không theo dụng cụ sang lồng khác. Lưới bám bẩn làm dòng chảy qua lồng yếu đi. Khi đó oxy hòa tan trong ao nuôi và trong lồng tụt mạnh nhất vào rạng sáng, đúng lúc cá bệnh cần oxy nhiều nhất.

Giảm mầm bệnh trong nước, ao đất và lồng bè làm khác nhau

Với cá diêu hồng nuôi ao đất, sát trùng nước có tác dụng thật vì khối nước đứng yên. Nước ao chứa rất nhiều vi khuẩn từ cá chết và phân cá. Khi cá có vết loét hoặc xuất huyết ngoài da, giảm lượng vi khuẩn này giúp cá ít bị nhiễm thêm.

Khi đó có thể dùng Vua Diệt Khuẩn, sản phẩm phối hợp glutaraldehyde và BKC (một chất sát trùng nhóm muối amoni bậc bốn). Liều trị là 1 lít cho 2.000 m³ nước, tạt đều khắp ao lúc trời nắng và bật quạt. Cách 1 – 2 ngày sau mới đánh men vi sinh, và ngưng dùng 3 ngày trước khi thu hoạch. Không nên đánh liên tục nhiều ngày. Sát trùng chỉ giảm vi khuẩn trong nước, không chữa được vi khuẩn đã vào máu cá. Tính chất của nhóm sát trùng này có trong bài BKC trong thủy sản.

Ở lồng bè, người nuôi thường treo túi vôi hoặc túi thuốc sát trùng ở phía đầu dòng chảy. Một cách khác là dùng bạt quây kín lồng để tắm thuốc cho cá trong thời gian ngắn. Tắm cá trong bạt quây hiệu quả hơn tạt thuốc, nhưng oxy trong lồng tụt rất nhanh khi nước không còn lưu thông. Vì vậy phải sục khí mạnh, giữ thời gian ngắn và theo dõi cá liên tục. Liều cho từng cách này phụ thuộc kích thước lồng, mật độ cá và tốc độ dòng chảy hôm đó, nên cần tính theo hướng dẫn của kỹ sư. Nếu người nuôi gửi kích thước lồng và ước lượng số cá, kỹ sư Green Bio có thể tính lượng thuốc và thời gian tắm phù hợp.

Trộn kháng sinh vào thức ăn, tính liều theo trọng lượng cá

Kháng sinh chỉ nên dùng khi đã xác định bệnh do vi khuẩn và cá còn ăn. Khảo sát của Đại học Cần Thơ cho thấy người nuôi bè diêu hồng hay dùng sulfonamide phối hợp trimethoprim, amoxicillin, doxycycline và florfenicol. Với liên cầu, dữ liệu trong nước cho thấy nhóm sulfa và amoxicillin đã bị kháng nhiều. Kháng sinh florfenicol ít bị kháng hơn nên hiện thường được cân nhắc trước. Dù vậy, kết quả kháng sinh đồ vẫn là căn cứ chắc nhất.

Với cá bè, liều kháng sinh phải tính theo tổng trọng lượng cá trong lồng, không tính theo lượng thức ăn. Lý do là cá bệnh ăn ít đi nhiều, nếu trộn thuốc theo lượng thức ăn thì lượng hoạt chất mỗi con nhận được thiếu hẳn.

Ví dụ, lồng có khoảng 3 tấn cá và liều kỹ sư chỉ định là 15 mg hoạt chất cho mỗi kg cá mỗi ngày, thì cả lồng cần 45 g hoạt chất mỗi ngày. Lượng này phải trộn hết vào phần thức ăn cá thực sự ăn được, dù hôm đó cá chỉ ăn 30 kg thay vì 60 kg như bình thường. Thời gian ngưng thuốc trước khi bán cá phải tính đủ theo nhãn sản phẩm đã đăng ký. Với cá diêu hồng bán cá sống cho thương lái, chỗ này hay bị bỏ qua nhất.

Một số chất vẫn được truyền miệng ở vài vùng nuôi bè, như chloramphenicol, nhóm nitrofuran và xanh malachite, đều đã bị cấm. Người nuôi chỉ nên chọn trong danh mục thuốc kháng sinh trong thủy sản được phép sử dụng, để cá bán ra không bị trả về vì tồn dư.

Phục hồi đường ruột sau liệu trình

Sau một đợt kháng sinh, cá diêu hồng thường ăn lại chậm và phân lỏng, vì hệ vi khuẩn có lợi trong ruột cũng bị kháng sinh làm giảm. Lúc này, lợi khuẩn Bacillus trộn vào thức ăn giúp cá tiêu hóa tốt hơn và tăng ăn đều hơn. Biotic Pro chứa Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis, hỗ trợ cải thiện ruột yếu.

Liều cho cá dùng theo hướng dẫn của kỹ sư, bắt đầu sau khi đã ngưng kháng sinh. Trong 3 – 5 ngày đầu, nên tăng lượng thức ăn từ từ, không trả lại khẩu phần cũ ngay khi thấy cá đớp mồi mạnh.

Phòng bệnh cho cá diêu hồng suốt vụ nuôi bè

Nghiên cứu ở Malaysia đã dẫn ở trên tìm thấy cùng một chủng liên cầu trong trại giống và trong trang trại nuôi. Điều đó có nghĩa vi khuẩn có thể theo cá giống và nước vận chuyển vào lồng ngay từ ngày đầu. Vì vậy, kiểm soát con giống trước khi thả là khâu đáng đầu tư nhất trong cả vụ nuôi bè. Riêng với diêu hồng nuôi bè, có thêm vài điểm cần làm:

• Chọn lịch thả sao cho cá không đạt cỡ 300 – 600 g đúng vào cao điểm nóng cuối mùa khô. Nếu không tránh được, giảm mật độ thả ngay từ đầu.
• Đo nhiệt độ nước sông mỗi ngày vào buổi trưa ở độ sâu giữa lồng. Khi nước vượt khoảng 29 °C, giảm ăn và hạn chế mọi thao tác làm cá căng thẳng.
• Giặt hoặc thay lưới định kỳ để nước lưu thông. Lưới bám bẩn vừa làm thiếu oxy vừa là chỗ ký sinh trùng trú ẩn.
• Không dùng thức ăn tự chế chưa nấu chín. Loại thức ăn này hay làm cá diêu hồng trương bụng và nhiễm khuẩn đường ruột.
• Mỗi lồng dùng vợt và dụng cụ riêng, và tiêu hủy cá chết trên bờ, không thả xuống sông.

Cá diêu hồng trên bè chịu cùng những lý do khiến cá rô phi dễ bệnh trong mùa nóng. Ngoài ra, cá trên bè còn không có chỗ tránh khi cả khúc sông nóng lên. Vì vậy, với diêu hồng nuôi bè, việc theo dõi nước sông thay đổi theo mùa quan trọng hơn mọi loại thuốc phòng.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Bệnh trên cá diêu hồng thường đi theo con nước. Cuối mùa khô là thời điểm của bệnh liên cầu, đầu mùa lũ là ký sinh trùng và Aeromonas, còn những đợt lạnh giao mùa là bệnh đốm trắng nội tạng. Ở lồng bè, thức ăn là đường gần như duy nhất đưa thuốc vào cá. Vì vậy, nhận ra bệnh từ những con cá đầu tiên đứng ở góc cuối lồng hay bơi xoay vòng quyết định phần lớn tỷ lệ sống của cả đàn.

Nếu bè của người nuôi đang có cá phù đầu, lồi mắt hoặc cá ăn kém ngay lúc nước sông nóng lên, có thể gọi Hotline 0982 266 640 để kỹ sư Green Bio hỗ trợ miễn phí. Nên chuẩn bị sẵn vài tấm ảnh hoặc đoạn video cá bệnh, ảnh nội tạng nếu đã mổ, kích thước lồng, ước lượng số cá và nhiệt độ nước. Từ những thông tin đó, kỹ sư sẽ cùng người nuôi xác định nhóm bệnh, tính liều thuốc theo trọng lượng cá thực tế trong lồng và theo dõi tiếp sau đợt xử lý.