Streptococcus (liên cầu khuẩn) là nhóm vi khuẩn hình cầu xếp thành chuỗi. Trên cá nuôi, hai loài gây hại chính là Streptococcus agalactiae và Streptococcus iniae. Chúng đi vào máu và não, gây xuất huyết, lồi mắt và bơi xoay vòng, nặng nhất ở cá rô phi, cá điêu hồng và cá chẽm cỡ lớn vào mùa nóng. Trong bài viết này, Green Bio sẽ giải thích vi khuẩn streptococcus là gì, nó vào ao bằng đường nào, vì sao thuốc trị xuất huyết thường không hiệu quả với nó và người nuôi cần cẩn thận gì khi cầm cá bệnh.

Streptococcus
Cùng tìm hiểu về Streptococcus

Streptococcus là gì?

Nhiều người nuôi tra chữ “streptococcus” trên mạng thì gặp toàn bài về viêm họng, thấp tim. Không sai. Streptococcus là tên một chi vi khuẩn lớn, gồm nhiều loài. Có loài sống ở họng người, có loài gây bệnh cho heo và bò, và có loài chuyên gây bệnh cho cá. Loài trên cá không phải loài gây viêm họng.

Dưới kính hiển vi, các loài này giống nhau. Tế bào tròn, nối thành chuỗi ngắn như chuỗi hạt, nên tiếng Việt gọi là liên cầu. Khi nhuộm bằng phương pháp Gram (cách nhuộm phân vi khuẩn thành hai nhóm theo lớp vỏ), liên cầu bắt màu tím. Vì vậy chúng thuộc nhóm Gram dương. Phần lớn vi khuẩn hay gây bệnh trên cá nước ngọt, như Aeromonas hay Edwardsiella, thuộc nhóm Gram âm. Khác biệt này quyết định việc chọn thuốc, sẽ nói ở phần sau.

Streptococcus dưới kính hiển vi
Streptococcus dưới kính hiển vi

Trong nhóm bệnh trên cá rô phi, liên cầu là tác nhân gây thiệt hại nặng nhất về kinh tế. Lý do là bệnh thường đánh vào cá lớn, lúc người nuôi đã bỏ vào gần hết tiền thức ăn.

Những loài Streptococcus nào gây bệnh cho cá nuôi ở Việt Nam?

Ở nước ta, liên cầu gây bệnh cho cá chủ yếu thuộc hai loài. Mỗi loài thường gắn với một nhóm cá và một kiểu nuôi riêng:

  • Streptococcus agalactiae gặp nhiều nhất trên cá rô phi và cá điêu hồng nuôi ao, nuôi lồng nước ngọt và nước lợ. Loài này còn thuộc nhóm B theo cách phân nhóm Lancefield (cách xếp liên cầu theo kháng nguyên trên vỏ). Vì vậy tài liệu y khoa gọi nó là liên cầu nhóm B, viết tắt GBS.
  • Streptococcus iniae gây bệnh nặng trên cá chẽm nuôi lồng ven biển và cũng được ghi nhận trên cá rô phi. Một nghiên cứu của nhóm tác giả Đại học Nông Lâm Huế kết hợp với Đại học Cần Thơ đã phân lập được 27 chủng S. iniae từ 50 cá chẽm bị xuất huyết nuôi lồng ở Thừa Thiên Huế. Khi cho cá khỏe nhiễm lại vi khuẩn, cá chết dồn tới 76,7% đến 80% sau 8 ngày. Nghĩa là ở lồng cá chẽm, nếu bỏ mặc thì liên cầu có thể làm mất phần lớn số cá chỉ trong hơn một tuần.
Cá chẽm bị lòi mắt do liên cầu khuẩn
Cá chẽm bị lòi mắt do liên cầu khuẩn

Hai loài gây ra bệnh trông khá giống nhau. Người nuôi không cần phân biệt bằng mắt. Điều nên nhớ là gặp cá rô phi, điêu hồng hay cá chẽm đã lớn mà vừa lồi mắt vừa bơi lạ, thì nghĩ ngay tới liên cầu.

Vì sao liên cầu hay làm chết cá to sắp thu hoạch?

Ở nhiều bệnh khác, cá nhỏ yếu chết trước. Bệnh liên cầu thì ngược lại. Cá từ khoảng 100 g trở lên, ăn mạnh nhất ao, thường chết trước và chết đều mỗi ngày. Cá to ăn nhiều và cần nhiều oxy hơn. Khi nước nóng, chúng là nhóm bị stress (tình trạng cá căng thẳng, sức đề kháng giảm) đầu tiên.

Bệnh lồi mắt trên cá rô phi
Cá rô phi bị lòi mắt do Streptococcus

Liên cầu không dừng ở da hay ruột. Vi khuẩn vào máu, đi khắp cơ thể rồi tìm tới não và hốc mắt. Chúng vượt được hàng rào bảo vệ não, thứ mà nhiều vi khuẩn khác không qua được. Vì vậy liên cầu có biểu hiện thần kinh: cá bơi xoay vòng, cong thân, lúc lao lên mặt nước lúc chìm xuống. Mắt lồi là do dịch viêm tích sau nhãn cầu đẩy mắt ra ngoài.

Bệnh thường diễn biến theo hai kiểu:

  • Cấp tính: cá chết nhanh trong vài ngày, bên ngoài ít dấu hiệu, mổ ra thấy gan, lách sưng và xuất huyết.
  • Mạn tính: cá chết lai rai kéo dài, lồi mắt, đục mắt, gầy và đen thân. Đàn cá còn sống thường mang mầm bệnh sang đợt sau.

Nước nóng bao nhiêu độ thì liên cầu bắt đầu gây chết?

Người nuôi rô phi ở miền Tây hay nói “cứ nắng gắt là cá lồi mắt”. Nhận xét này có cơ sở. Một luận văn tại Đại học Chulalongkorn (Thái Lan) cho cá rô phi nhiễm S. agalactiae ở hai mức nhiệt. Ở 35°C, cá chết dồn 85% sau 14 ngày. Ở 28°C, con số này là 45%. Cùng nghiên cứu cho thấy nước nóng làm vi khuẩn sinh sôi nhanh hơn và tiết nhiều độc tố phá hồng cầu hơn. Nghĩa là ở ao cạn, nắng trưa làm tầng nước mặt lên trên 33-34°C, nên bệnh nặng gần gấp đôi so với ngày thường.

Tuy vậy, không phải cứ nóng hơn mới nguy hiểm hơn. Một thí nghiệm ở Brazil nuôi cá rô phi ở 24, 26, 28 và 32°C rồi cho nhiễm liên cầu. Cá chết nhiều nhất ở hai mức 24°C và 32°C, tức hai mức xa vùng nhiệt cá thích nghi nhất. Nghĩa là ở ao của người nuôi, cơn mưa lớn đầu mùa sau chuỗi ngày nắng làm nhiệt độ tụt nhanh cũng có thể khởi phát bệnh.

Vì vậy kỹ sư không chỉ đo nhiệt độ một lần. Chúng tôi đo cả tầng mặt và tầng đáy, sáng sớm và đầu giờ chiều. Nếu chênh lệch trong ngày vượt 4-5°C thì coi như ao đang vào vùng rủi ro. Mức nhiệt cá chịu tốt được trình bày trong bài nhiệt độ thích hợp nuôi tôm cá. Ao nóng thì oxy cũng tụt, nên cần theo dõi thêm oxy hòa tan trong ao.

Liên cầu vào ao bằng đường nào và ở đâu giữa hai vụ nuôi?

Câu người nuôi hay hỏi nhất là: vụ trước đã trị khỏi, phơi ao, bón vôi rồi, sao vụ này bệnh lại quay về đúng mùa đó? Lý do là liên cầu có nhiều chỗ trú hơn người nuôi nghĩ.

  • Cá mang mầm bệnh không biểu hiện: cá sống sót sau đợt bệnh trông khỏe nhưng vẫn mang vi khuẩn trong não, thận. Giữ lại cá này làm cá bố mẹ hoặc nuôi gối vụ là mang mầm bệnh sang vụ sau.
  • Con giống: giống từ trại đã có dịch có thể nhiễm sẵn. Vận chuyển xa và thả lúc trưa nắng làm cá yếu, vi khuẩn dễ phát bệnh.
  • Cá chết không vớt kịp: một con cá chết vì liên cầu thối rữa sẽ thả rất nhiều vi khuẩn vào nước. Cá khỏe rỉa xác cá chết là đường lây nhanh nhất trong ao.
  • Nước và bùn đáy: vi khuẩn sống được một thời gian trong nước và lớp bùn giàu hữu cơ, nhất là ở ao cấp nước từ kênh chung với ao đang bệnh.

Vì vậy vớt cá chết là việc phải làm mỗi sáng khi ao có dấu hiệu bệnh. Cá chết cần chôn với vôi bột, không ném xuống kênh và không cho cá lóc, cá trê ăn.

Dấu hiệu nhận biết liên cầu khuẩn Streptococcus trên cá

Để nhận biết liên cầu khuẩn Streptococcus, người nuôi có thể kiểm tra 3 dấu hiệu sau đây: cá chết có phải cá to không, có con nào bơi xoay vòng hay cong thân không, và mắt có lồi hoặc đục không. Đủ cả ba điểm ở cá rô phi, điêu hồng hay cá chẽm thì gần như chắc là liên cầu.

Muốn chắc hơn, có thể nhuộm Gram dịch mắt hoặc mô não cá đang hấp hối. Thấy nhiều hạt tròn bắt màu tím, nối thành chuỗi ngắn thì có thể khẳng định là liên cầu. Ao có giá trị lớn nên gửi mẫu đi phân lập và làm kháng sinh đồ (xét nghiệm xem vi khuẩn còn nhạy với thuốc nào).

Test vi khuẩn Streptococcus iniae
Test vi khuẩn Streptococcus iniae

Các dấu hiệu chi tiết theo từng giai đoạn, cách mổ khám và cách phân biệt với lồi mắt do bọt khí hay virus TiLV đã có trong bài bệnh lồi mắt ở cá rô phi. Với cá ao và cá cảnh các loài khác, người nuôi xem thêm bài cá bị lồi mắt.

Vì sao thuốc trị xuất huyết lại không ăn thua với liên cầu?

Kịch bản này lặp lại mỗi mùa nắng. Vụ trước cá xuất huyết, người nuôi trộn một loại kháng sinh thì khỏi. Vụ này cá lồi mắt, người nuôi lấy đúng loại thuốc đó ra trộn tiếp. Năm ngày sau cá vẫn chết. Vấn đề không nằm ở thuốc kém mà ở chỗ chọn nhầm đối tượng. Thuốc từng hiệu quả với vi khuẩn Gram âm chưa chắc diệt được vi khuẩn Gram dương.

Tiêu chíStreptococcus (liên cầu)AeromonasEdwardsiella
Nhóm GramGram dươngGram âmGram âm
Thời điểm hay bùngNắng nóng kéo dài, nhiệt độ dao động mạnhGiao mùa, nước bẩn, cá trầy xướcNước mát, mùa lũ, giao mùa (gan thận mủ cá tra)
Cá chết trướcCá to, ăn mạnhCá yếu, cá có vết thươngCá ăn nhiều, cỡ giống và cá thịt
Dấu hiệu nổi bậtLồi mắt, bơi xoay vòng, cong thânXuất huyết, lở loét, hậu môn đỏĐốm trắng trên gan, thận, lách
Bài chi tiếtBài nàyVi khuẩn AeromonasVi khuẩn Edwardsiella

Chọn kháng sinh cho cá còn ăn được

Liên cầu nằm trong máu và não cá. Vì vậy thuốc chỉ có tác dụng khi cá còn ăn và thuốc thấm được vào các cơ quan này. Cá đã bỏ ăn thì gần như không cứu được bằng thuốc trộn. Mục tiêu là bảo vệ phần cá còn ăn.

Trong số hoạt chất được phép dùng trong thủy sản, kháng sinh florfenicol tác dụng trên cả vi khuẩn Gram dương và Gram âm. Thuốc thấm tốt vào mô, nên vừa nhắm vào liên cầu vừa xử lý được Aeromonas bội nhiễm (nhiễm thêm vi khuẩn khác khi cá đã yếu). Green Bio có florfenicol trong Bactomar. Liều theo thể trọng cá và thời gian ngưng thuốc đã được trình bày trong bài bệnh lồi mắt ở cá rô phi. Kỹ sư sẽ tính liều theo khối lượng cá thực tế trong ao người nuôi gửi.

Bactomar
Bactomar

Nhóm beta-lactam như amoxicillin trong thủy sản cũng có phổ tốt trên liên cầu. Nhóm này phải dùng có kiểm soát, theo hướng dẫn của người có chuyên môn. Ngược lại, nhóm cotrim (sulfamid phối hợp trimethoprim) không nên là lựa chọn đầu tiên. Nghiên cứu trong nước đã ghi nhận nhiều chủng liên cầu trên cá điêu hồng kháng nhóm này. Nếu dùng đúng liều 3 ngày mà cá vẫn chết không giảm, nên làm kháng sinh đồ thay vì đổi thuốc theo cảm tính.

Giảm vi khuẩn trong nước khi ao có cá chết rải rác

Kháng sinh trộn thức ăn chỉ diệt vi khuẩn trong thân cá. Vi khuẩn do xác cá thả ra vẫn nằm trong nước và tiếp tục lây sang cá khỏe. Vì vậy, song song với cữ thuốc, nước ao cần được sát khuẩn. Hai hoạt chất glutaraldehyde và benzalkonium chloride (BKC) phối hợp diệt được nhiều nhóm vi khuẩn trong nước. Cả hai có trong Vua Diệt Khuẩn.

Vua Diệt Khuẩn
Vua Diệt Khuẩn

Khi cá có biểu hiện bệnh, dùng 1 lít cho 2.000 m³ nước. Pha loãng, tạt đều lúc trời nắng và chạy quạt hoặc sục khí. Thời gian ngưng trước thu hoạch là 3 ngày. Không tạt thuốc sát khuẩn cùng ngày với men vi sinh.

Liên cầu từ cá có lây sang người không?

Có, và đây là điểm khiến liên cầu khác hẳn phần lớn vi khuẩn gây bệnh cá. Năm 2015, Singapore ghi nhận một đợt nhiễm S. agalactiae nặng ở người, nhiều ca viêm khớp nhiễm trùng và viêm màng não. Điều tra cho thấy các ca bệnh gắn chặt với việc ăn gỏi cá sống làm từ cá mè hoa và cá lóc nuôi nước ngọt. Thủ phạm là một dòng vi khuẩn có tên ST283. Sau khi dừng bán gỏi từ hai loại cá này, dịch bệnh đã giảm nhanh.

Dòng ST283 không chỉ có ở Singapore. Một nghiên cứu di truyền trên mẫu từ nhiều nước Đông Nam Á cho thấy ST283 chiếm 4 trên 13 chủng phân lập từ người ở Việt Nam. Dòng này cũng có mặt ở tất cả 62 mẫu cá rô phi lấy từ 14 điểm dịch tại Malaysia và Việt Nam. Nghĩa là cá rô phi chết vì liên cầu khuẩn trong ao ở nước ta có thể mang đúng dòng vi khuẩn từng gây bệnh trên người.

Với người nuôi, điều cần làm khá đơn giản:

  • Đeo găng tay khi vớt, mổ khám hoặc chôn cá bệnh, nhất là khi tay có vết xước.
  • Không làm gỏi, không ăn tái cá rô phi, cá lóc lấy từ ao đang có dịch.
  • Không bán cá bệnh cho người mua về làm món sống.

Cá lóc cũng nằm trong nhóm cá dễ nhiễm. Người nuôi cá lóc có thể tham khảo thêm nhóm bệnh trên cá lóc để nhận diện sớm.

Làm sao giữ ao không bùng liên cầu khi vào mùa nắng?

Liên cầu khó trị khi đã bùng, nên làm từ trước vẫn rẻ hơn nhiều. Với ao rô phi, điêu hồng và lồng cá chẽm, những việc sau gắn trực tiếp với cách liên cầu gây bệnh:

  • Giữ nhiệt độ ổn định: nâng mực nước ao lên 1,5 m trở lên trước mùa nắng. Che một phần mặt ao hoặc trồng bèo ở góc ao để giảm nắng chiếu trực tiếp. Chạy quạt ban đêm để trộn tầng nước.
  • Giảm ăn khi trời nóng gắt: những ngày tầng mặt trên 32°C, giảm 20-30% lượng thức ăn và không cho ăn lúc trưa. Cá to ăn no trong nước nóng là nhóm dễ phát bệnh nhất.
  • Không giữ cá sống sót làm giống: cá qua đợt bệnh nên bán hết hoặc thu hoạch, không giữ lại làm cá bố mẹ.
  • Kiểm soát giống đầu vụ: hỏi rõ trại giống về lịch sử bệnh và không thả giống lúc trưa nắng.
  • Phục hồi đường ruột sau kháng sinh: sau liệu trình thuốc, bổ sung lợi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis để cá ăn lại và hạn chế bội nhiễm. Hai chủng này có trong Biotic Pro. Liều dùng cho cá theo hướng dẫn của kỹ sư. Bắt đầu sau khi kết thúc thuốc, không trộn chung cữ với kháng sinh.

Vắc-xin phòng liên cầu cho cá rô phi đã được dùng ở một số nước và đang được các viện, trường trong nước nghiên cứu. Trong lúc chờ vắc-xin phổ biến, quản lý nhiệt độ và đàn cá vẫn là cách chủ động nhất. Kinh nghiệm theo mùa có trong bài cá rô phi dễ bệnh trong mùa nóng. Nguyên tắc chung giữ ao ổn định có trong bài quản lý môi trường ao nuôi.

Kết luận

Streptococcus là vi khuẩn Gram dương. Nó đánh vào máu, não và mắt của cá rô phi, cá điêu hồng và cá chẽm, nặng nhất ở cá lớn khi nước nóng hoặc nhiệt độ dao động mạnh. Bệnh khó trị vì nhiều thuốc quen dùng cho xuất huyết không diệt được nó, và vi khuẩn có thể lây sang người qua món cá sống. Nhận diện đúng tác nhân sớm, chọn đúng nhóm thuốc và giữ nước ổn định quyết định đàn cá giữ được bao nhiêu phần trăm.

Nếu ao đang có cá lồi mắt, bơi xoay vòng hoặc chết lai rai cá to, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640. Gửi kèm video cá bơi, ảnh cá mổ và chỉ số nhiệt độ, oxy, pH để kỹ sư Green Bio đọc bệnh và tính liều theo thể tích ao thực tế, hoàn toàn miễn phí. Khi đã có hướng xử lý, người nuôi có thể đặt Bactomar hoặc xem thêm các loại thuốc thủy sản cho cá của Green Bio.

Nhận tư vấn
Chat ngay
0982 266 640
GỌI NGAY