Nguyên nhân gây bệnh trên cá nước ngọt và cách xử lý

Bệnh trên cá nước ngọt là nhóm bệnh do vi khuẩn (Aeromonas, Edwardsiella, Streptococcus, Flavobacterium), virus, ký sinh trùng và nấm gây ra. Bệnh tấn công da, mang và nội tạng của cá tra, rô phi, diêu hồng, chép, trắm cỏ, cá lóc và nhiều loài nuôi khác, nặng nhất ở cá giống và vào lúc nhiệt độ nước thay đổi mạnh. Cùng một tác nhân có thể làm cá trắm cỏ đốm đỏ, làm cá tra trắng gan và làm cá lóc lở loét. Vì vậy, đội ngũ kỹ sư Green Bio biên soạn bài này theo một cách khác: đọc bệnh từ nhiệt độ nước, từ loài cá đổ bệnh trước và từ hình thức nuôi, để người nuôi khoanh vùng tác nhân trước khi chọn thuốc.

Bốn nhóm tác nhân và nơi chúng gây hại trên thân cá

Khi xuống ao gặp cá bệnh, việc đầu tiên chúng tôi làm không phải là đoán tên bệnh mà là xác định nhóm tác nhân. Lý do là cách xử lý của bốn nhóm khác nhau hoàn toàn. Kháng sinh không có tác dụng với ký sinh trùng hay virus. Thuốc diệt trùng không chạm được tới vi khuẩn đã vào máu cá.

Vi khuẩn là nhóm gây thiệt hại lớn nhất trong nuôi cá thương phẩm. Có hai kiểu gây bệnh chính:

• Aeromonas và Flavobacterium thường bắt đầu từ ngoài da, mang và vây, gây đốm đỏ, lở loét, trắng mang.
• Edwardsiella và Streptococcus đi thẳng vào máu và nội tạng, gây đốm trắng gan thận, phù đầu, lồi mắt.

Trên cá tra, hai bệnh gan thận mủ và xuất huyết chiếm phần lớn các đợt thiệt hại. Đó là lý do bài bệnh trên cá tra dành nhiều phần nhất cho chẩn đoán phân biệt hai bệnh này.

• Ký sinh trùng gồm trùng bánh xe, trùng quả dưa, sán lá đơn chủ, trùng mỏ neo và rận cá. Chúng bám ở da và mang, làm cá cọ mình, nổi đầu, chết rải rác. Nguy hiểm hơn, chúng mở đường cho vi khuẩn vào qua vết xước. Mỗi loại ký sinh trùng trên cá có vòng đời riêng, nên số lần đánh thuốc và khoảng cách giữa các lần cũng khác nhau.
• Nấm chủ yếu là nấm thủy mi (Saprolegnia, Achlya) mọc thành búi bông trắng trên vết thương. Ngoài ra còn nấm Aphanomyces invadans, tác nhân của hội chứng lở loét EUS (bệnh lở loét đặc trưng, vết loét ăn sâu vào cơ).
• Virus ít gặp hơn nhưng khi đã bùng thì cá thường chết nhanh và hiện chưa có thuốc đặc trị. Các virus đáng lưu ý là virus mùa xuân trên cá chép (SVC), Koi herpesvirus (KHV), virus xuất huyết trên cá trắm cỏ (GCRV) và virus TiLV trên cá rô phi.

Trong thực tế, một ao bệnh hiếm khi chỉ có một tác nhân. Hình ảnh chúng tôi gặp nhiều nhất là ký sinh trùng mở màn, vi khuẩn bội nhiễm (nhiễm thêm vi khuẩn trên nền tổn thương sẵn có) theo sau. Nếu chỉ trị phần nổi thì vài ngày sau bệnh sẽ quay lại.

Nhiệt độ nước báo trước nhóm bệnh sắp đến

Chiếc nhiệt kế ở bờ ao cho biết nhiều hơn người nuôi nghĩ. Mỗi tác nhân có một khoảng nhiệt độ mà nó sinh sôi mạnh nhất. Cá lại là động vật biến nhiệt: sức đề kháng giảm rõ khi nước quá lạnh, quá nóng hoặc thay đổi vài độ trong một ngày. Ghép hai điều này lại, người nuôi có thể đoán trước nhóm bệnh có khả năng xuất hiện trong vài tuần tới và chuẩn bị từ sớm.

Khi nước xuống dưới 20 độ C

Đây là mùa của các bệnh nước lạnh, gặp nhiều ở miền Bắc từ cuối thu tới đầu xuân. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhóm bệnh này gặp vào những đợt lạnh cuối năm. Virus mùa xuân trên cá chép là ví dụ rõ nhất. Hướng dẫn của Chính phủ Anh về bệnh SVC xác định:

• Nhiệt độ thuận lợi nhất cho bệnh là 11 – 17°C.
• Bệnh có thể xuất hiện ngay khi nước ấm lên quá 5°C vào mùa xuân hoặc khi nước nguội dần vào mùa thu.
• Bệnh tấn công mọi giai đoạn của cá và có thể gây chết tới 100%.

Ở miền Bắc nước ta, khoảng nhiệt độ này rơi vào những tuần nồm ấm xen kẽ rét đậm. Đây cũng là lúc cá chép ăn yếu và người nuôi dễ chủ quan. Điểm dễ nhận ra bệnh virus mùa xuân trên cá chép là bụng chướng nước, hậu môn sưng đỏ, cá chết tập trung khi nước bắt đầu ấm lên chứ không phải vào lúc lạnh nhất.

Cùng thời điểm này, nấm thủy mi và lở loét EUS thường bùng lên ở cá lóc, cá rô đồng và cá trê. Trùng quả dưa (Ichthyophthirius multifiliis) cũng sinh sôi mạnh trong nước mát. Có một điểm chúng tôi lưu ý người nuôi: khi nước lạnh, vết thương trên cá liền rất chậm. Vì thế, một đợt kéo lưới, san cá hay vận chuyển vào mùa lạnh dễ để lại nấm hơn nhiều so với cùng thao tác đó vào mùa nắng.

Từ 20 đến 28 độ C và những ngày giao mùa

Khoảng nhiệt độ này dễ chịu cho cá nhưng cũng là khoảng mà vi khuẩn gram âm (Aeromonas, Edwardsiella) hoạt động mạnh. Bệnh không bùng lên vì nhiệt độ cao hay thấp mà vì nhiệt độ thay đổi: trời nắng gắt xen mưa rào, nước mặt ao nóng còn nước đáy lạnh. Cá tra hay bị gan thận mủ vào mùa nước lũ, khi nước sông về làm nhiệt độ nước ao giảm và đục hơn. Cá trắm cỏ, cá chép ở miền Bắc hay đốm đỏ vào lúc chuyển mùa xuân sang hè.

KHV, virus gây chết hàng loạt trên cá chép và cá koi, cũng nằm trong khoảng nhiệt độ này. Theo hướng dẫn của Chính phủ Anh về KHV, bệnh xảy ra khi nước ở mức 16 – 29°C. Như vậy, cá chép nuôi ở miền Bắc có thể gặp KHV gần như cả mùa xuân và mùa thu. Cá chép chết hàng loạt khi nước đã ấm thì không nên mặc định là bệnh vi khuẩn mà cần gửi mẫu xét nghiệm PCR (phương pháp xác định gen của virus) để loại trừ KHV.

Khi nước vượt 30 độ C

Nắng nóng là mùa của liên cầu khuẩn trên cá rô phi và cá diêu hồng. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 1 đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2021) theo dõi ao nuôi cá rô phi ở Hải Dương, Bắc Giang, An Giang, Vĩnh Long và Đồng Tháp trong giai đoạn 2012 – 2019. Kết quả cho thấy nguy cơ cá mắc bệnh do Streptococcus agalactiae tăng mạnh khi:

• NO2 trên 0,25 mg/l: nguy cơ cao gấp 37,4 lần.
• Nhiệt độ nước từ 30°C trở lên: nguy cơ cao gấp 16,5 lần.
• H2S trên 0,02 mg/l: nguy cơ cao gấp 10 lần.
• NH3 trên 1 mg/l: nguy cơ cao gấp 8,2 lần.

Điểm đáng chú ý là NO2 đứng trên cả nhiệt độ. Một ao rô phi vào tháng nóng, cho ăn nhiều, đáy bẩn và phiếu test NO2 đã lên màu đậm là ao đang có đủ điều kiện cho liên cầu bùng phát. Vi khuẩn Streptococcus làm cá bơi xoay tròn, lồi mắt, phù đầu. Cá chết thường là con lớn, ăn khỏe nhất ao, nên người nuôi hay nhầm là cá chết do sốc nhiệt.

Cá trắm cỏ ở miền Bắc cũng gặp xuất huyết do GCRV chủ yếu vào những tháng nắng nóng. Thời điểm này oxy hòa tan trong ao giảm nhanh về đêm, nên cá nổi đầu lúc rạng sáng là dấu hiệu cần theo dõi đầu tiên.

Bảng dưới đây tóm tắt mối liên hệ giữa nhiệt độ nước và nhóm bệnh để người nuôi tra nhanh:

Các khoảng nhiệt độ trên chỉ là vùng nguy cơ cao, không phải ranh giới tuyệt đối. Mật độ nuôi, chất đáy và sức khỏe con giống có thể đẩy bệnh xuất hiện sớm hoặc muộn hơn vài tuần.

Cùng một vi khuẩn nhưng mỗi loài cá biểu hiện một kiểu

Nhiều người nuôi tìm kiếm theo tên triệu chứng, mỗi vùng lại gọi bệnh theo một tên riêng. Thực tế, bốn năm loài vi khuẩn đã đứng sau phần lớn các bệnh mang hàng chục tên khác nhau trên cá nuôi. Nắm được mối liên hệ này giúp người nuôi ghép cá hiểu vì sao bệnh từ loài này có thể lan sang loài khác trong cùng ao.

Vi khuẩn Aeromonas là vi khuẩn cơ hội, nghĩa là luôn có sẵn trong nước ao và chỉ gây bệnh khi cá yếu hoặc bị trầy xước. Cùng là A. hydrophila nhưng biểu hiện trên mỗi loài khác nhau:

• Cá trắm cỏ: các đốm đỏ rải rác trên thân và gốc vây.
• Cá tra: xuất huyết quanh miệng, gốc vây và hậu môn.
• Cá lóc, cá rô đồng: vết loét ăn sâu vào cơ.

Trên cá lóc còn có thêm A. schubertii gây đốm trắng nội tạng. Bệnh này dễ nhầm với gan thận mủ nếu chỉ mổ khám bằng mắt.

Vi khuẩn Edwardsiella có hai loài cần phân biệt. E. ictaluri gây gan thận mủ, để lại những đốm trắng li ti trên gan, thận và tỳ tạng của cá tra, đôi khi gặp cả trên cá diêu hồng. E. tarda gây đỏ lườn, trương bụng trên cá thát lát, cá lóc và cá trê. Bên ngoài thân cá trông giống nhau, chỉ khác nhau ở bệnh tích bên trong và kết quả nuôi cấy.

Streptococcus gặp chủ yếu ở cá rô phi và cá diêu hồng, ngoài ra có ở cá rô đồng nuôi thâm canh. Bài bệnh trên cá rô phi phân tích kỹ lý do bệnh liên cầu ngày càng khó trị trên loài này.

Cuối cùng là vi khuẩn Flavobacterium (F. columnare), vi khuẩn dạng sợi gây trắng mang, thối đuôi, trắng da. Bệnh hay gặp ở cá giống mới thả và cá vừa san ao, vì lớp nhớt trên da cá đã bị tróc trong lúc vận chuyển.

Điều bảng này muốn nói với người nuôi là không nên tin hoàn toàn vào tên bệnh. Ao cá lóc vừa đốm trắng nội tạng vừa lở loét có thể đang mang hai tác nhân khác nhau, cần hai hướng thuốc khác nhau. Các thể bệnh riêng của loài này có trong bài bệnh trên cá lóc.

Ao nuôi ghép nên kiểm tra loại cá phát bệnh đầu tiên

Ở miền Bắc và miền Trung, ao nuôi ghép trắm cỏ, chép, mè, rô phi vẫn rất phổ biến. Ao ghép có một lợi thế mà người nuôi ít tận dụng: mỗi loài nhạy cảm với một kiểu thay đổi khác nhau, nên loài đổ bệnh trước sẽ chỉ ra vấn đề đang nằm ở đâu.

Cá mè sống ở tầng mặt và tầng giữa, ăn tảo và thường là loài nổi đầu đầu tiên khi ao bắt đầu thiếu oxy. Thấy mè nổi đầu lúc 3 – 5 giờ sáng trong khi các loài khác vẫn bình thường thì người nuôi nên kiểm tra mật độ tảo và oxy hòa tan trước khi nghĩ tới bệnh. Lượng oxy trong ao xuống thấp nhất vào rạng sáng, sau một đêm tảo và vi sinh vật cùng tiêu thụ oxy.

Cá trắm cỏ là loài báo động cho nguồn thức ăn và cho nhóm virus mùa nóng. Trắm cỏ bỏ ăn cỏ, cỏ dư trôi nổi trên mặt ao mà không có dấu hiệu ngạt là lúc cần bắt vài con lên khám da, mang và ruột. Bệnh trắm cỏ đốm đỏ có thể lây qua nước sang cá chép, cá rô phi cùng ao vì chung tác nhân Aeromonas. Ngược lại, xuất huyết do GCRV thường chỉ làm chết trắm cỏ. Cách phân biệt hai bệnh này có trong bài bệnh trên cá trắm cỏ.

Cá chép sống và kiếm ăn ở đáy, nên nhạy với chất đáy và khí độc từ bùn. Chép chết rải rác trong khi mè, trắm vẫn ăn bình thường thường là dấu hiệu đáy ao có vấn đề, hoặc bệnh đặc thù của cá chép như SVC, KHV. Các bệnh còn lại của loài này nằm trong bài bệnh trên cá chép.

Với ao ghép, khó khăn nằm ở việc dùng thuốc. Liều thuốc tạt ao phải theo loài nhạy cảm nhất. Thuốc trộn thức ăn chỉ tới được loài ăn thức ăn viên, còn trắm cỏ ăn cỏ và mè lọc tảo gần như không nhận được thuốc. Vì vậy, với ao ghép, chúng tôi thường tính phần cải thiện môi trường cho cả ao và phần thuốc trộn chỉ cho loài đang bệnh nặng nhất.

Ao đất, lồng bè và bể lót bạt xử lý bệnh khác nhau

Cùng một bệnh xuất huyết, cách xử lý ở ao đất, lồng bè trên sông và bể lót bạt có thể khác nhau gần như hoàn toàn. Nhiều phác đồ thất bại không phải vì chọn sai thuốc mà vì áp cách làm của ao đất cho lồng bè.

Ao đất có lượng nước cố định và đáy bùn. Người nuôi chủ động được việc tạt thuốc sát trùng, bón vôi, xử lý đáy. Khó khăn lớn nhất là đáy bùn giữ mầm bệnh và trứng ký sinh trùng qua nhiều vụ. Nếu ao không được cải tạo kỹ thì bệnh cũ sẽ quay lại đúng thời điểm năm sau.

Lồng bè trên sông và hồ chứa có nước chảy liên tục. Thuốc tạt xuống bị cuốn đi trong vài phút nên gần như không có tác dụng với mầm bệnh trong nước. Mọi biện pháp diệt khuẩn bên trong cá phải đi qua thức ăn. Ở bè, người nuôi thường treo túi vôi hoặc túi muối ở đầu dòng chảy để giảm mầm bệnh bám trên lưới, đồng thời giặt lưới định kỳ để nước lưu thông. Cá diêu hồng và cá rô phi nuôi bè gặp bệnh theo con nước nhiều hơn theo mùa, như bài các bệnh thường gặp trên cá diêu hồng nuôi lồng bè đã phân tích theo từng đợt nước sông.

Cá thát lát nuôi vèo và nuôi bè lại có khó khăn riêng: loài này ưa tối, ẩn dưới tấm che, nên dấu hiệu bệnh thường lộ ra muộn hơn cá nuôi ao. Đó là lý do bài bệnh trên cá thát lát tách hẳn cách xử lý thành hai phần cho ao đất và lồng bè.

Bể xi măng và ao lót bạt có thể tích nước nhỏ, dễ tính liều và dễ thay nước. Bù lại, nhiệt độ và pH thay đổi nhanh hơn ao đất rất nhiều. Bể lót bạt nuôi cá lóc, cá rô đồng hay lươn mật độ cao còn tích nhớt bạt, lớp màng vi khuẩn bám trên thành bể. Lớp nhớt này là nơi trú của Aeromonas, nếu không xử lý thì vi khuẩn sẽ mọc lại ngay sau đợt tạt thuốc.

Những dấu hiệu tại ao giúp khoanh vùng tác nhân

Trước khi có kết quả soi mẫu hay nuôi cấy, kỹ sư vẫn khoanh vùng được tác nhân từ ba điều người nuôi tự quan sát được: cá chết theo kiểu nào, cá biểu hiện bất thường vào lúc nào trong ngày, và cá bệnh tập trung ở đâu.

Về kiểu chết, có ba trường hợp thường gặp:

• Cá chết rải rác mỗi ngày vài con, kéo dài một hai tuần: thường do ký sinh trùng, do Edwardsiella tarda hoặc do vi khuẩn mãn tính.
• Cá chết rộ, số lượng tăng gấp đôi sau mỗi ngày: nghiêng về Streptococcus, gan thận mủ giai đoạn bùng phát hoặc virus.
• Cá chết đồng loạt trong một buổi sáng, cả cá lớn lẫn cá nhỏ, không có tổn thương trên thân: phần lớn là sự cố môi trường (thiếu oxy, khí độc, tảo tàn) chứ không phải bệnh truyền nhiễm.

Về thời điểm, cá cọ mình vào thành ao, nhảy lên mặt nước lúc trời nắng gợi ý ký sinh trùng ở da và mang. Cá nổi đầu chỉ lúc rạng sáng rồi lặn khi mặt trời lên là vấn đề oxy. Cá bơi lờ đờ sát bờ cả ngày, không phản ứng khi có người đến gần thường đã nhiễm khuẩn vào máu.

Mổ khám cũng giúp phân biệt nhanh. Gan có đốm trắng li ti, thận sưng là nhóm Edwardsiella. Bụng có dịch đỏ, ruột xuất huyết nghiêng về Aeromonas. Mang nhợt, có điểm hoại tử trắng xám là Flavobacterium hoặc nấm mang.

Khi gửi tình trạng ao cho kỹ sư, những thông tin giúp chẩn đoán đúng nhất là ảnh chụp cận da, mang và nội tạng của 3 – 5 con cá đang yếu (không lấy cá đã chết lâu), số cá chết theo từng ngày và nhiệt độ nước sáng chiều. Nếu người nuôi gửi kèm video cá bơi trong ao, kỹ sư Green Bio qua Hotline 0982 266 640 có thể đọc được kiểu bơi và vị trí cá tập trung, phần mà ảnh chụp không thể hiện được.

Hướng xử lý bệnh theo từng nhóm tác nhân

Phần dưới đây là hướng xử lý chung cho từng nhóm. Liều và liệu trình cụ thể cho từng loài nằm trong các bài theo loài đã nhắc ở trên, vì cùng một hoạt chất nhưng mỗi loài cá chịu thuốc khác nhau.

Ký sinh trùng và nấm cần đánh theo vòng đời

Nhóm này hay tái phát nhất. Hóa chất chỉ diệt được trùng đang bám trên cá hoặc đang bơi tự do, còn trứng và bào nang (dạng trùng bọc trong lớp vỏ cứng) vẫn nở tiếp sau vài ngày. Với trùng quả dưa, mỗi đốm trắng trên da cá là một con trùng nằm dưới lớp biểu bì mà thuốc không chạm tới. Phải đợi trùng rời cá rơi xuống đáy và nở ra thế hệ mới thì lần đánh thuốc sau mới có tác dụng. Vì thế khoảng cách giữa các lần đánh quan trọng không kém liều thuốc.

Với nấm, cách nhận biết và trình tự điều trị bệnh nấm thủy mi trên cá cần bắt đầu từ việc giữ nhiệt độ nước ổn định. Nấm chỉ mọc trên vết thương sẵn có, nên ao nào vừa kéo lưới, san cá trong mùa lạnh thì cần sát trùng nước ngay sau đó, không đợi thấy búi bông trắng mới xử lý.

Vi khuẩn cần xử lý cả trong nước lẫn trong cá

Bệnh vi khuẩn có hai nơi phải xử lý cùng lúc. Vi khuẩn trong nước ao tiếp tục bám vào vết thương mới. Vi khuẩn đã vào máu chỉ bị diệt bằng kháng sinh đi qua thức ăn. Bỏ một trong hai nơi thì bệnh dừng được vài ngày rồi tái phát.

Với ao đất và bể lót bạt có cá lở loét, đốm đỏ hay thối vây, bước đầu là giảm lượng vi khuẩn trong nước. Lúc này chúng tôi hay khuyên dùng Vua Diệt Khuẩn. Sản phẩm kết hợp Glutaraldehyde và Benzalkonium Chloride (BKC), diệt được vi khuẩn, nấm và virus trong nước mà không làm đổi màu nước ao. Khi cá đã có dấu hiệu bệnh, liều dùng là 1 lít cho 2.000 m³ nước, đánh vào lúc trời nắng và bật quạt nước trong khi đánh. Một ao 4.000 m² sâu 1,5 m có khoảng 6.000 m³ nước, tức cần 3 lít cho mỗi lần đánh. Thời gian ngưng sử dụng trước thu hoạch là 3 ngày. Với lồng bè trên sông, tạt thuốc kiểu này không có tác dụng nên bỏ qua bước này.

Phần kháng sinh, câu hỏi đầu tiên là cá còn ăn hay không. Kháng sinh trộn thức ăn chỉ có tác dụng khi cá còn ăn ít nhất một nửa khẩu phần bình thường. Nếu đã bỏ ăn hẳn thì cần giảm lượng thức ăn, ổn định nước và kích thích cá ăn lại trước, rồi mới trộn thuốc.

Với bệnh gan thận mủ, xuất huyết đường ruột do Edwardsiella ictaluri và nhóm Aeromonas di động trên cá tra, cá basa, cá trê, cá rô phi, cá diêu hồng, Florfenicol là hoạt chất có cơ sở. Trong trường hợp này, Bactomar (Florfenicol 200 g/lít) là lựa chọn hợp lý. Liều là 1 ml cho 20 kg cá mỗi ngày, hoặc 1 ml cho 1 – 1,2 kg thức ăn, dùng liên tục 5 – 7 ngày. Pha thuốc với nước, trộn đều vào thức ăn và để 5 – 10 phút cho thuốc ngấm trước khi cho cá ăn. Thời gian ngưng thuốc là 12 ngày trước thu hoạch.

Cái khó nằm ở việc ước lượng trọng lượng cá, nhất là với lồng bè. Một lồng thả 6.000 con, cân mẫu 20 – 30 con thấy trung bình 0,5 kg/con thì tổng khoảng 3.000 kg cá, tức cần khoảng 150 ml Bactomar mỗi ngày. Nhiều người nuôi tính theo số lượng thả ban đầu mà quên trừ phần hao hụt, nên liều bị lệch. Khi chưa chắc về trọng lượng cá trong ao hay lồng, người nuôi có thể gửi số lượng thả, số ngày nuôi và lượng thức ăn hằng ngày để kỹ sư tính giúp.

Với Streptococcus trên rô phi, diêu hồng, chúng tôi không khuyên chọn kháng sinh theo thói quen. Tỷ lệ kháng thuốc của vi khuẩn này khác nhau rất nhiều giữa các vùng nuôi, nên nếu có thể thì làm kháng sinh đồ (xét nghiệm xem vi khuẩn còn nhạy với hoạt chất nào) trước khi chọn thuốc. Khả năng phối hợp và giới hạn của các nhóm kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản cũng cần được xem xét khi chọn phương án thứ hai cho ao đã điều trị một đợt không khỏi.

Bệnh virus cần khoanh vùng thay vì chữa

Với SVC, KHV, GCRV hay TiLV hiện chưa có thuốc diệt virus trong cá. Việc người nuôi làm được là giảm số cá chết và chặn lây sang ao, lồng khác:

• Giảm hoặc ngừng cho ăn trong vài ngày đầu.
• Vớt cá chết và cá yếu ra khỏi ao càng sớm càng tốt.
• Không san cá, không kéo lưới, không thay nước từ ao bệnh sang ao khác.
• Sát trùng nước để chặn vi khuẩn bội nhiễm, vì phần lớn cá chết ở giai đoạn sau là do vi khuẩn nhiễm thêm trên nền virus.

Kháng sinh chỉ dùng khi có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn rõ ràng, không dùng để “trị virus”.

Phục hồi đáy ao sau đợt bệnh

Sau đợt điều trị, đáy ao tích nhiều xác cá, thức ăn thừa và mùn hữu cơ, còn hệ vi sinh trong ao đã bị thuốc sát trùng làm suy yếu. Nếu bỏ qua giai đoạn này thì đáy ao chính là nơi vi khuẩn mọc lại. Để phân hủy lớp hữu cơ đó, người nuôi có thể dùng Bio Enzym. Chế phẩm gồm Bacillus subtilis mật độ cao và enzyme Protease, dùng 250 g cho 5.000 m³ nước, nhắc lại sau mỗi 7 – 10 ngày. Nên đánh sau lần sát trùng cuối cùng ít nhất 2 – 3 ngày để thuốc không diệt luôn vi sinh có lợi.

Kháng sinh, thời gian ngưng thuốc và hóa chất cấm với cá thương phẩm

Cá tra, cá basa, cá rô phi đi xuất khẩu được kiểm tra dư lượng kháng sinh trước khi nhà máy thu mua. Một lô cá bị phát hiện dư lượng có thể bị trả về hoặc ép giá, thiệt hại lúc đó còn lớn hơn cả đợt bệnh. Vì vậy, với cá sắp thu hoạch, câu hỏi không chỉ là thuốc nào hiệu quả mà còn là thuốc nào kịp ngưng trước ngày bán.

Mỗi sản phẩm có thời gian ngưng thuốc riêng ghi trên trang sản phẩm. Ví dụ, thuốc sát trùng nước như Vua Diệt Khuẩn chỉ cần ngưng 3 ngày, còn kháng sinh như Bactomar cần ngưng 12 ngày. Khi cá còn 2 – 3 tuần nữa là thu hoạch mà bệnh xuất hiện, chúng tôi thường tính kỹ: dùng kháng sinh có thời gian ngưng ngắn, hoặc thu hoạch sớm một phần cá chưa bệnh, thay vì kéo dài liệu trình làm trễ ngày bán.

Người nuôi tuyệt đối không dùng các chất đã bị cấm trong nuôi trồng thủy sản, dù vẫn còn được truyền tai nhau là trị bệnh nhanh: Malachite green (xanh malachite), Chloramphenicol và nhóm Nitrofuran (như Furazolidone). Các chất này tồn dư lâu trong thịt cá và là lý do hàng đầu khiến lô hàng bị trả về.

Câu hỏi thường gặp về các bệnh trên cá nước ngọt

Kết luận

Bệnh trên cá nước ngọt có rất nhiều tên gọi nhưng chỉ xoay quanh bốn nhóm tác nhân, và mỗi nhóm có thời điểm bùng phát gắn với nhiệt độ nước, loài cá và hình thức nuôi. Người nuôi đọc được nhiệt kế, biết loài nào trong ao báo động trước và hiểu ao đất khác lồng bè thế nào thì sẽ xử lý sớm hơn, ít tốn thuốc hơn và giữ được thời gian ngưng thuốc trước ngày bán.

Nếu ao hoặc lồng của bạn đang có cá chết rải rác, cá nổi đầu bất thường hay cá vừa lộ đốm đỏ, chỉ cần chụp vài tấm ảnh da, mang, nội tạng, ghi số cá chết mỗi ngày và nhiệt độ nước, rồi gọi Hotline 0982 266 640. Kỹ sư Green Bio sẽ cùng bạn khoanh vùng tác nhân, tính liều theo thể tích ao hoặc trọng lượng cá thực tế và theo dõi tiếp cho tới khi đàn cá ăn lại.