Cách phân biệt và xử lý bệnh trắng da trên cá tra

Bệnh trắng da trên cá tra là tình trạng da cá mất nhớt và bạc thành mảng trắng. Nguyên nhân thường gặp nhất là vi khuẩn dạng sợi Flavobacterium columnare, nhưng trùng bánh xe, nấm thủy mi hoặc nước ao bị phèn, khí độc cũng có thể bào mòn lớp nhớt và gây ra biểu hiện tương tự. Mỗi nguyên nhân cần một cách xử lý riêng. Đánh nhầm thuốc vừa tốn tiền, vừa có thể khiến đàn cá tra giống hao hụt nặng chỉ trong 2-3 ngày. Trong bài viết này, Green Bio sẽ hướng dẫn người nuôi nhận biết cá tra bị trắng da do đâu ngay bên bờ ao, cách soi nhớt để xác nhận và cách chọn biện pháp phù hợp cho từng trường hợp.

Trắng da trên cá tra là dấu hiệu của bệnh gì?

Cá tra là loài da trơn, không có vảy che chắn. Toàn bộ phần bảo vệ bên ngoài nằm ở lớp nhớt và lớp biểu bì mỏng bên dưới. Lớp nhớt này vừa là hàng rào ngăn vi khuẩn, vừa giúp cá giữ cân bằng muối và nước. Khi lớp nhớt bị phá, da cá lộ ra màu trắng đục, sờ vào thấy rít tay thay vì trơn. Người nuôi gọi chung hiện tượng này là “trắng da”.

Cá tra giống bị thối đuôi hay trắng da — Cá tra giống bị thối đuôi là diễn biến nặng do trắng da

Vì vậy trắng da là triệu chứng, chưa phải tên một bệnh cụ thể. Trong nhóm các bệnh thường gặp trên cá tra, thủ phạm phổ biến nhất gây trắng da là vi khuẩn Flavobacterium columnare. Nghiên cứu của Từ Thanh Dung và cộng sự tại Đại học Cần Thơ đã xác định đây là tác nhân gây hao hụt cao ở các trại ương cá tra Đồng bằng sông Cửu Long. Cá bệnh mất nhớt, có vệt trắng trên thân, đuôi bị ăn mòn và mang chuyển màu xám nhạt.

Cũng tác nhân này, khi triệu chứng trắng da diễn biến nặng thì bà con thường gọi là là bệnh thối đuôi trên cá tra. Bài này tập trung vào những trường hợp mảng trắng xuất hiện trên thân. Ở các trường hợp đó, ngoài vi khuẩn còn có ít nhất bốn nguyên nhân khác cho ra hình ảnh gần giống nhau.

Đoán nguyên nhân bệnh trắng da trên cá tra tại ao

Vớt chừng 5-10 con đang lờ đờ ở mé bờ và đặt vào thau nước ao sạch. Nhìn dưới ánh sáng tự nhiên, sờ tay lên thân cá, rồi đối chiếu với các dấu hiệu sau:

Mảng trắng có ranh giới rõ, bắt đầu từ sau vây lưng hoặc gốc đuôi, viền mảng hơi ngả vàng hoặc đỏ nhạt: nghĩ tới vi khuẩn F. columnare. Mảng này lan rất nhanh, buổi sáng mới thấy một vệt nhỏ thì chiều đã loang rộng.
Cả thân phủ một lớp nhớt dày, đục như sương, đôi khi có chấm trắng li ti bằng đầu kim, cá hay cọ mình vào thành ao: nghĩ tới ký sinh trùng (trùng bánh xe, trùng quả dưa).
Có búi sợi trắng xám như bông gòn mọc trên vết trầy, thả vào nước thì sợi xòe ra: nghĩ tới nấm thủy mi.
Gần như cả ao bạc da cùng lúc, cá lớn cá nhỏ đều bị, da trắng đều không thành mảng, xảy ra ngay sau mưa lớn hoặc sau một lần đánh hóa chất: nghĩ tới nước ao (phèn, khí độc, quá liều hóa chất).
Da nhợt màu toàn thân chứ không bong tróc, mang trắng bệch, cá bơi yếu và nổi đầu: nghĩ tới hội chứng thiếu máu, không phải tổn thương ở da.

Nên quan sát vào sáng sớm. Lúc này oxy trong ao thấp nhất nên cá yếu sẽ tách đàn, tạt vào mé bờ cuối hướng gió. Nhóm cá này cho thấy rõ nhất tổn thương đang ở giai đoạn nào.

Bảng phân biệt các nguyên nhân gây trắng da trên cá tra

Đây là phần quan trọng nhất của bài, vì hướng xử lý của từng nguyên nhân gần như trái ngược nhau.

Nguyên nhân	Hình dạng vết trắng	Nhớt và mang	Cỡ cá, thời điểm hay gặp	Diễn tiến trong đàn
Vi khuẩn Flavobacterium columnare	Mảng trắng có ranh giới, hay bắt đầu ở vùng sau vây lưng (vùng “yên ngựa”) hoặc gốc đuôi, vây bị rách tưa	Mất nhớt, sờ rít tay; mang xám trắng, có thể hoại tử ở đầu tơ mang	Cá hương, cá giống trong ao ương; sau san thưa, vận chuyển 1-3 ngày; trời nắng nóng	Lan nhanh, cá chết tăng dần theo ngày
Ký sinh trùng (Trichodina, Ichthyophthirius, Epistylis…)	Không thành mảng rõ, cả thân như phủ sương, có thể có chấm trắng li ti	Nhớt tiết nhiều và dày; mang nhiều nhớt, cá thở gấp	Cá giống, mật độ dày, nước nhiều hữu cơ	Cá cọ mình, giảm ăn, chết rải rác kéo dài
Nấm thủy mi (Saprolegnia, Achlya)	Búi sợi như bông mọc đúng chỗ trầy xước	Nhớt quanh vết nấm bình thường	Cá vừa bị xây xát; thời tiết lạnh, đêm se lạnh	Chỉ những con có vết thương mới bị, ít lan rộng
Nước ao (phèn, pH thấp, NH3, quá liều hóa chất)	Da bạc đều toàn thân, không có ranh giới	Nhớt tiết ồ ạt rồi bong, mang có thể sưng hoặc tái	Mọi cỡ cá; sau mưa đầu mùa, sau xử lý hóa chất	Xảy ra đồng loạt, hồi lại khi nước được xử lý
Thiếu máu (hội chứng trắng gan trắng mang)	Không bong nhớt, da chỉ nhạt màu	Mang trắng bệch, gan trắng khi mổ	Cá thịt nhiều hơn cá giống	Cá yếu dần, chết tăng khi có tác động mạnh

Dòng cuối là chỗ dễ nhầm nhất. Da nhợt do thiếu máu thuộc về bệnh trắng gan trắng mang. Nếu đem cá đang thiếu máu ra sát khuẩn mạnh như với columnaris, cá sẽ càng yếu đi.

Đốm trắng trong gan thận có phải trắng da không?

Không. Nhiều người nghe “bệnh đốm trắng ở cá da trơn” rồi nghĩ đó là trắng da, nhưng những đốm trắng đó nằm bên trong gan, thận và tỳ. Chúng do vi khuẩn Edwardsiella ictaluri gây ra, tức là bệnh gan thận mủ trên cá tra. Da cá mắc bệnh này thường vẫn bình thường. Chỉ cần mổ một con là phân biệt được ngay.

Vì sao cá tra giống hay trắng da sau 1-3 ngày san thưa?

Chúng tôi gặp kiểu này rất thường xuyên. Đàn cá đang ăn mạnh, sau một lần kéo lưới san thưa hoặc chuyển ao thì 1-3 ngày sau bắt đầu xuất hiện những vệt trắng sau vây lưng. Cá tra quẫy rất mạnh khi bị dồn lưới, lớp nhớt bị cọ xát với lưới và với thân cá khác. Vi khuẩn F. columnare vốn sẵn trong nước và bùn đáy, nay có chỗ bám vào là phát triển ngay.

Ký sinh trùng là yếu tố mở đường: Khảo sát của Nguyễn Thị Thu Hằng (Đại học Cần Thơ, 2020) trên 857 cá thể cá tra từ 20 ao ương ghi nhận tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng ở cá giống lên tới 73-85,7% vào mùa khô. Trichodina, Apiosoma và Epistylis là những loài phổ biến trên da và mang ở cả hai mùa. Nói cách khác, phần lớn đàn cá giống đã mang trùng trên da sẵn trước khi bị kéo lưới. Trùng làm nhớt yếu đi, vi khuẩn chỉ cần thêm một lần trầy xước là bùng lên.

Vì vậy, khi cá trắng da sau san thưa, đừng vội kết luận chỉ có vi khuẩn. Rất nhiều trường hợp là trùng và vi khuẩn cùng lúc. Chỉ diệt khuẩn mà bỏ qua trùng thì vài ngày sau cá lại trắng da tiếp.

Cần kiểm tra dưới kính hiển vi để biết nguyên nhân do vi khuẩn, trùng hay nấm

Nhìn bằng mắt chỉ giúp khoanh vùng nguyên nhân. Muốn chắc thì phải soi. Dùng lam kính cạo nhẹ nhớt ở viền vết trắng, chỗ da lành tiếp giáp da bệnh. Không cạo giữa vết đã hoại tử vì chỗ đó lẫn nhiều tạp khuẩn. Nhỏ một giọt nước ao, đậy lá kính rồi soi ở vật kính 10x, sau đó 40x:

F. columnare: những sợi vi khuẩn rất mảnh, dài, trườn chậm và tụ lại thành cột, nhìn giống những đống rơm nhỏ dựng đứng ở mép mẫu.
Trùng bánh xe: hình đĩa tròn có vành răng cưa, xoay tròn liên tục, rất dễ nhận ra. Chi tiết xem thêm ở bài trùng bánh xe trên cá.
Trùng quả dưa: tế bào tròn, to hơn hẳn các loại trùng khác, nhân hình móng ngựa, nằm lẫn dưới lớp biểu bì.
Nấm thủy mi: sợi dài, to, phân nhánh, bên trong không có vách ngăn, đầu sợi có thể phình thành túi bào tử.

Ở mẫu da cá tra trắng da, thường thấy cả sợi vi khuẩn lẫn trùng bánh xe trên cùng một lam kính. Gặp trường hợp này thì xử lý trùng và vi khuẩn phải đi cùng nhau.

Nếu ao không có kính hiển vi, người nuôi có thể chụp ảnh cận vết trắng, quay video đàn cá lúc sáng sớm, chụp ảnh mẫu soi (nếu nhờ được đại lý soi giúp) kèm chỉ số pH, nhiệt độ rồi gửi cho kỹ sư Green Bio. Kỹ sư sẽ đọc hình ảnh, khoanh nguyên nhân và báo người nuôi bước tiếp theo trước khi phải mua thuốc.

Cách xử lý bệnh trắng da trên cá tra theo đúng nguyên nhân

Muối, thuốc tím, formalin và đồng sunfat là bốn thứ người nuôi cá tra có sẵn nhiều nhất. Mỗi thứ chỉ đánh trúng một số nguyên nhân:

Hóa chất	Trắng da do vi khuẩn	Trắng da do ký sinh trùng	Trắng da do nấm	Lưu ý khi dùng trên cá tra
Muối hạt (NaCl)	Hỗ trợ tốt khi nâng độ mặn cả ao/bể	Tắm cá giống có hiệu quả	Hỗ trợ	Cần lượng muối rất lớn nếu xử lý cả ao
Thuốc tím (KMnO4)	Có tác dụng	Có tác dụng một phần	Có tác dụng	Hiệu lực giảm mạnh ở ao nhiều hữu cơ; không đánh chung với hóa chất khác
Formalin	Yếu	Hiệu quả cao với trùng ngoài da	Có tác dụng	Làm giảm oxy rõ rệt, bắt buộc chạy quạt
Đồng sunfat (CuSO4)	Có tác dụng	Có tác dụng	Có tác dụng	Biên độ an toàn hẹp, phải tính theo độ kiềm

Khi thủ phạm là Flavobacterium columnare

Trước tiên, ngưng mọi thao tác kéo lưới, san thưa và chuyển ao cho tới khi cá ngừng chết. Đây là điều người nuôi cá tra hay bỏ qua: thấy cá bệnh lại muốn san ra cho thưa, trong khi mỗi lần kéo lưới là thêm một đợt trầy da mới.

Với bể ương hoặc ao ương nhỏ, nâng độ mặn là cách rẻ và an toàn vì cá tra chịu được nước lợ nhẹ. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim My và cộng sự (Đại học Cần Thơ, 2020) ghi nhận ở độ mặn 3‰ khả năng tạo màng sinh học của vi khuẩn đã giảm và độc lực được kiểm soát khoảng 90%. Người nuôi cần tính trước chi phí: 3‰ tương đương khoảng 3 kg muối cho mỗi m³ nước, tức một ao ương 1.000 m³ cần khoảng 3 tấn muối. Vì vậy cách này chỉ thực tế với bể và ao ương diện tích nhỏ.

Với ao lớn, sát khuẩn nước là bước chính. Người nuôi nên chọn nhóm glutaraldehyde kết hợp benzalkonium chloride (BKC). Nhóm này diệt được vi khuẩn bám trên da cá và trong nước mà ít bị chất hữu cơ làm mất tác dụng như thuốc tím.

Vua Diệt Khuẩn của Green Bio chứa hai hoạt chất này và có công dụng với tình trạng tuột nhớt, trắng đuôi trên cá. Liều xử lý là 1 lít cho 2.000 m³ nước, đánh vào ngày nắng và chạy quạt liên tục, ngưng 3 ngày trước thu hoạch. Với cá nhỏ mới thả, nên hỏi kỹ sư trước khi đánh để giảm liều cho phù hợp.

Vua Diệt Khuẩn xử lý cá bị nhiễm khuẩn, nấm, ký sinh trùng, virus

Kháng sinh chỉ cần khi cá chết tăng, giảm ăn rõ và mổ thấy nội tạng bắt đầu tổn thương. Lúc đó thường đã có bội nhiễm thêm vi khuẩn Aeromonas. Kháng sinh florfenicol là lựa chọn phù hợp vì có tác dụng trên vi khuẩn Gram âm và được phép dùng cho cá tra.

Ở Green Bio, florfenicol có trong sản phẩm Bactomar. Đây là loại thuốc thủy sản đặc trị các bệnh trên cá do Edwardsiella ictaluri và xuất huyết do Aeromonas, columnaris. Vì vậy liệu trình cho trường hợp trắng da cần theo hướng dẫn của kỹ sư, và phải tính đủ 12 ngày ngưng thuốc trước khi bán cá. Phác đồ chi tiết cho F. columnare theo từng mức tổn thương đã có trong bài thối đuôi cá tra ở trên.

Khi trùng bánh xe, trùng quả dưa phá nhớt

Trùng ngoài da thì kháng sinh không có tác dụng. Formalin là lựa chọn thông dụng, đánh toàn ao ở mức khoảng 15-25 ml/m³. Nên đánh vào sáng sớm hoặc chiều mát và chạy quạt suốt thời gian xử lý, vì formalin làm tảo chết và kéo oxy xuống nhanh. Không đánh vào ao đang dày tảo hay trời nắng gắt buổi trưa. Với cá giống trước khi thả, tắm nước muối 2-3% trong 5-15 phút là cách đơn giản để loại bớt trùng. Trong lúc tắm phải canh cá, con nào nghiêng mình thì vớt ra ngay.

Riêng trùng quả dưa thì một lần xử lý chưa đủ. Trùng trưởng thành nằm dưới biểu bì nên thuốc không chạm tới được, chỉ diệt được ở giai đoạn ấu trùng bơi tự do. Vì vậy phải lặp lại theo chu kỳ của trùng. Nếu định dùng đồng sunfat (CuSO4), cần đo độ kiềm trước, vì ở ao kiềm thấp liều diệt trùng và liều gây độc cho cá rất sát nhau.

Khi nấm thủy mi mọc trên vết trầy

Nấm thủy mi trên cá tra hầu như chỉ là bệnh thứ phát: phải có vết trầy hoặc vết loét trước thì nấm mới bám vào được. Bệnh hay gặp vào những đợt trời trở lạnh hoặc sau vận chuyển xa. Thuốc tím ở mức 2–4 g/m³ tùy độ đục, hoặc muối với bể nhỏ, là hai cách dễ làm nhất. Hướng dẫn đầy đủ có trong bài cách điều trị nấm thủy mi. Tuyệt đối không dùng xanh malachite. Hóa chất này trị nấm rất nhanh nhưng đã bị cấm, và tồn dư của nó là lý do lô cá xuất khẩu bị trả về.

Khi nước ao làm cá bạc da hàng loạt

Đây là trường hợp duy nhất mà thuốc gần như không cần thiết. Ao cá tra ven sông ở Đồng bằng sông Cửu Long hay bị rửa phèn từ bờ vào đầu mùa mưa, pH tụt xuống chỉ sau một đêm mưa lớn. Cá phản ứng bằng cách tiết nhớt ồ ạt rồi bạc da cả đàn. Lúc này cần đo pH vào sáng sớm. Nếu thấp hơn mức an toàn cho độ pH trong ao nuôi tôm cá thì rải vôi CaCO3 hoặc dolomite dọc bờ ao, ưu tiên phía có nước phèn chảy vào.

Ngược lại, vào ngày nắng nóng, pH và nhiệt độ cùng tăng cao sẽ đẩy khí độc NH3 trong ao lên và làm bỏng nhớt cá, nhất là ở ao cho ăn nhiều, đáy dày bùn. Còn nếu cá bạc da ngay trong ngày sau khi đánh BKC, thuốc tím hay vôi nóng quá liều, thì chỉ cần thay nước và tăng quạt. Đánh thêm thuốc lúc này chỉ làm cá tổn thương thêm.

Khi da nhợt đi cùng mang trắng

Nếu soi nhớt không thấy vi khuẩn sợi hay trùng, da cá không bong mà chỉ nhạt màu, mang trắng bệch, thì vấn đề nằm ở máu chứ không phải ở da. Trường hợp này cần giảm tác động lên đàn cá, kiểm tra ký sinh trùng mang và xử lý theo hướng của hội chứng thiếu máu. Không nên đánh hóa chất sát khuẩn mạnh liên tục.

Bao lâu thì lớp nhớt cá tra hồi lại và cần làm gì trong thời gian đó?

Ngay cả khi cá đã ngừng chết, lớp nhớt vẫn chưa hồi phục. Có thể nhận biết cá đang phục hồi qua ba dấu hiệu: vết trắng thu nhỏ lại và viền chuyển sang hồng nhạt, cá sờ vào trơn tay trở lại, cá lên ăn đều và tập trung khi cho ăn. Cho tới lúc đó, đàn cá vẫn rất dễ tái nhiễm, vì vậy chưa nên kéo lưới hay san thưa.

Nếu đã dùng kháng sinh, hệ vi sinh đường ruột của cá bị xáo trộn nhiều và cá ăn chậm lại. Sau khi kết thúc liệu trình, nên trộn men tiêu hóa chứa Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis vào thức ăn để cá ăn lại nhanh và hấp thu tốt hơn. Biotic Pro có hai chủng vi sinh này, cực kỳ thích hợp để bổ sung cho cá tra. Người nuôi nên kết hợp bổ sung thêm vitamin C trong 5-7 ngày. Nếu vừa đánh thuốc sát khuẩn xuống ao, cần đợi ít nhất 1-2 ngày rồi mới bổ sung vi sinh xử lý nước, để thuốc không diệt luôn vi sinh vừa đánh xuống.

Giữ nhớt cho cá tra giống từ khâu san thưa và vận chuyển

Phần lớn ca trắng da bắt đầu từ một lần kéo lưới. Phòng bệnh đúng chỗ nhất vì vậy là làm tốt khâu này:

Soi nhớt trước khi san thưa: Thấy trùng bánh xe nhiều thì xử lý trùng xong mới kéo lưới. Không kéo lưới khi cá đang mang trùng.
Ngưng cho ăn khoảng 1 ngày trước khi kéo lưới, vận chuyển: Cá đói ít quẫy hơn và nước thùng chở ít bẩn hơn.
Kéo lưới vào sáng sớm hoặc chiều mát: Dùng lưới sợi mềm, mắt nhỏ, kéo dứt điểm, không dồn cá nhiều lần.
Tắm muối cá giống ngay khi nhận về, rồi theo dõi sát trong 1-3 ngày đầu. Đây là khoảng thời gian mảng trắng thường xuất hiện.
Giữ mật độ ương hợp lý và đáy ao sạch: Ao nhiều bùn hữu cơ vừa nuôi trùng vừa là nơi vi khuẩn F. columnare trú ẩn.

Khâu chọn giống ban đầu cũng quyết định nhiều. Người nuôi có thể tham khảo thêm quy trình kiểm soát con giống trước khi thả để loại sớm những lô cá đã trầy da, nhiều trùng.

Câu hỏi người nuôi thường đặt ra về trắng da cá tra

Cá tra thịt ngoài ao lớn có bị trắng da không?

Có, nhưng ít hơn nhiều so với cá giống. Ở cá thịt, trắng da do vi khuẩn thường đi kèm một sự cố cụ thể: kéo lưới tỉa, nước ao xấu kéo dài hoặc vừa trải qua đợt thiếu oxy. Nếu cá thịt bạc da đồng loạt mà không có xây xát, nên ưu tiên kiểm tra nước ao (pH, NH3) trước.

Cá trắng da chết nổi nên xử lý thế nào?

Vớt cá chết mỗi ngày, nhất là vào sáng sớm. Chôn xa ao và rắc vôi, không vứt xuống kênh hay cho cá khác ăn. Mỗi xác cá bệnh để lại trong ao là một nguồn vi khuẩn F. columnare mới cho cả đàn. Vợt và dụng cụ dùng cho ao bệnh cần ngâm sát khuẩn trước khi dùng sang ao khác.

Kết luận

Bệnh trắng da trên cá tra không có một cách chữa chung. Cùng một mảng trắng có thể do vi khuẩn Flavobacterium columnare, trùng, nấm, nước ao hay thiếu máu, và mỗi nguyên nhân cần một hướng xử lý khác nhau. Năm phút quan sát bên bờ ao cộng với một lam kính soi nhớt sẽ giúp người nuôi tránh đánh nhầm thuốc, giữ được tỷ lệ sống cho đàn cá giống và tiết kiệm đáng kể chi phí.