Nguyên nhân và cách xử lý bệnh sưng bóng hơi trên cá tra

Bệnh sưng bóng hơi trên cá tra (còn gọi là bệnh trương bóng hơi) do vi nấm Fusarium xâm nhập và phát triển trong bóng hơi. Bệnh thường gặp ở cá thịt 200-900 g sau 3-5 tháng nuôi thâm canh. Cá bệnh bơi lờ đờ sát bờ, lưng nhô khỏi mặt nước và bỏ ăn kéo dài, nên ao bị hao hụt cả về trọng lượng lẫn thời gian nuôi chứ không chỉ có cá chết. Trong bài viết này, Green Bio sẽ giúp người nuôi nhận ra cá tra bị trương bóng hơi ngay tại ao, phân biệt với các bệnh làm cá chướng bụng và hiểu vì sao thuốc khó với tới ổ nấm. Từ đó người nuôi chọn được hướng xử lý để giữ đàn cá còn khỏe.

Bóng hơi của cá tra làm nhiệm vụ gì?

Với phần lớn loài cá, bóng hơi chỉ giúp cá nổi chìm. Cá tra thì khác. Bóng hơi của cá tra có nhiều mạch máu và đóng vai trò như một lá phổi phụ. Khi nước thiếu oxy, cá ngoi lên đớp khí rồi đưa khí xuống bóng hơi để lấy oxy. Nhờ vậy cá tra chịu được mật độ nuôi dày và nước ao nghèo oxy hơn nhiều loài khác.

Một nghiên cứu hợp tác giữa Đại học Cần Thơ và Đại học Aarhus về hô hấp kép ở cá tra cho thấy khi nước đủ oxy, cá chỉ cần thở bằng mang. Khi oxy tụt xuống quanh ngưỡng tới hạn (khoảng hơn một phần ba mức bão hòa), cá bắt đầu đớp khí và phụ thuộc nhiều vào bóng hơi. Nhóm tác giả cũng gợi ý rằng sục khí trong ao giúp cá bớt phải ngoi lên thở.

Hiểu điều này thì sẽ thấy vì sao bệnh sưng bóng hơi khiến cá tra suy kiệt nhanh. Ổ nấm làm thành bóng hơi dày lên và chứa đầy dịch, nên cá mất dần “lá phổi phụ” đúng lúc cần nó nhất, thường là cuối đêm và sáng sớm khi oxy trong ao thấp. Trong nhóm bệnh trên cá tra, đây là bệnh mà cách chạy quạt và giữ oxy ảnh hưởng trực tiếp tới số cá sống sót, chứ không chỉ là việc phòng bệnh chung chung.

Tác nhân nào gây sưng bóng hơi trên cá tra?

Thủ phạm chính là vi nấm Fusarium, không phải vi khuẩn hay ký sinh trùng như nhiều người nuôi vẫn nghĩ. Nhóm nghiên cứu của Bộ môn Sinh học và Bệnh thủy sản, Đại học Cần Thơ đã lấy 56 cá bệnh ở 10 ao nuôi thâm canh thuộc Đồng Tháp, Cần Thơ, An Giang và Bến Tre. Từ đó họ phân lập được 44 chủng nấm, tất cả đều thuộc giống Fusarium. Giải trình tự gen xác định hai loài là Fusarium oxysporum và Fusarium subglutinans. Khi tiêm bào tử vào cá khỏe, nhóm tác giả gây lại được bệnh trương bóng hơi. Trong bóng hơi không tìm thấy ký sinh trùng.

Luận án của Tiến sĩ Đặng Thụy Mai Thy tại Đại học Cần Thơ đi xa hơn. Luận án ghi nhận nấm Fusarium trên cá tra trương bóng hơi với tỷ lệ nhiễm tới 94,8%. Tác nhân thuộc phức hợp Fusarium incarnatum-equiseti (FIESC). Khi soi mô, thấy sợi nấm xâm nhập và mọc dày trong xoang bóng hơi, còn các lớp biểu mô và mô liên kết của thành bóng hơi bị thoái hóa, hoại tử.

Vi khuẩn Pseudomonas cũng có mặt trong khoảng 10% số mẫu, nhưng chỉ đóng vai kẻ cơ hội. Khi cá đã yếu, vi khuẩn Pseudomonas và Aeromonas dễ nhiễm kèm theo (bội nhiễm) và gây lở loét. Lúc đó người nuôi thường nhìn thấy vết loét trước, nên dễ trị nhầm sang hướng vi khuẩn.

Fusarium vốn là nấm sống trong đất, bùn và trên nguyên liệu thực vật. Các tài liệu hiện có chưa chỉ rõ nấm vào bóng hơi bằng đường nào. Tuy vậy, cá tra có ống nối thông từ thực quản lên bóng hơi và thường xuyên đớp khí ở tầng mặt, nơi váng bẩn tích tụ. Vì thế chúng tôi đặc biệt để ý tới đáy ao bùn dày và thức ăn bị ẩm mốc ở những ao hay tái phát bệnh này.

Cá tra cỡ nào và vào thời điểm nào dễ bị sưng bóng hơi?

Bệnh thường tập trung ở cá thịt. Các mẫu bệnh trong nghiên cứu nặng 200-900 g và bệnh thường lộ ra sau 3-5 tháng nuôi. Đây cũng là giai đoạn đáy ao đã tích nhiều bùn, lượng thức ăn mỗi ngày lớn và oxy về đêm hay tụt sâu. Ở cá giống, bệnh vẫn xảy ra nhưng ít hơn. Dấu hiệu dễ thấy nhất ở cá giống là bơi ngửa bụng và mất thăng bằng.

Nhiệt độ cũng có ảnh hưởng. Nấm FIESC phát triển tốt nhất ở 28-33°C và pH 6-8, đúng với điều kiện nước ao cá tra ở Đồng bằng sông Cửu Long phần lớn thời gian trong năm. Nấm vẫn sống được khi nitrit (NO2) trong nước cao. Điều này giải thích vì sao ao lâu ngày không hút bùn hay gặp bệnh hơn ao mới cải tạo.

Dấu hiệu nào giúp người nuôi nhận biết bệnh sung bóng hơi?

Biểu hiện trên mặt ao

Khi cá mới nhiễm nhẹ, gần như không thấy gì khác thường, cá vẫn ăn và bơi bình thường. Người nuôi chỉ bắt đầu để ý khi:

• Một nhóm cá tách đàn, bơi lờ đờ sát bờ hoặc dạt vào góc ao, thường thấy rõ nhất lúc sáng sớm.
• Lưng cá nhô khỏi mặt nước, thân nổi chênh vênh như không lặn xuống được. Đây là chi tiết ít gặp ở các bệnh khác của cá tra.
• Cá đớp khí nhiều hơn bình thường, kể cả khi quạt đang chạy.
• Bụng phình to, cá bỏ ăn nhiều ngày, gầy dần và chậm lớn.
• Cá bệnh nặng có thể lở loét từ đầu tới vây lưng do vi khuẩn nhiễm kèm theo.

Cá bị sưng bóng hơi thường chết rải rác và kéo dài, không chết dồn dập vài ngày như gan thận mủ. Kiểu chết lai rai này làm nhiều người nuôi chủ quan và chỉ xử lý khi tỷ lệ cá bỏ ăn đã cao.

Mổ khám và soi dịch bóng hơi

Muốn chắc chắn thì phải mổ. Hãy vớt 3-5 con đang lờ đờ ở bờ, đừng lấy cá đã chết lâu. Mổ từ phía bụng và nhẹ tay vén ruột sang một bên thì sẽ thấy bóng hơi nằm sát cột sống. Bóng hơi bị bệnh có các đặc điểm sau:

• Phồng to, căng, thành bóng hơi dày và đục chứ không mỏng trong như cá khỏe.
• Bên trong có bọt khí lẫn dịch màu vàng hoặc vàng nâu. Ca nặng có dịch mùi hôi.
• Máu cá loãng, đôi khi ruột có xuất huyết.

Khi soi tươi một giọt dịch bóng hơi dưới kính hiển vi, có thể thấy sợi nấm có vách ngăn và bào tử hình lưỡi liềm (đại bào tử) đặc trưng của Fusarium. Nếu ao không có kính hiển vi, người nuôi có thể chụp rõ bóng hơi đã mổ, ghi lại cỡ cá, số con chết mỗi ngày và chỉ số oxy rồi gửi cho kỹ sư Green Bio qua Hotline 0982 266 640. Chúng tôi sẽ đọc ảnh và hướng dẫn lấy mẫu soi tiếp nếu cần.

Phân biệt sưng bóng hơi với các bệnh làm cá tra chướng bụng, nổi đầu

Cá chướng bụng hay bơi sát mặt nước không có nghĩa là bóng hơi có vấn đề. Nếu nhầm, người nuôi sẽ trộn kháng sinh cho một bệnh do nấm, hoặc ngược lại, trị nấm trong khi cá đang bị nhiễm khuẩn huyết. Bảng dưới đây tóm tắt những điểm kỹ sư Green Bio thường kiểm tra khi đứng ở bờ ao và khi mổ cá.

Nếu mổ ra thấy gan thận lấm tấm đốm trắng, hãy chuyển sang hướng xử lý bệnh gan thận mủ trên cá tra. Nếu bụng chứa dịch đỏ và da có vệt xuất huyết, hướng xử lý nằm ở bài cá tra bị xuất huyết. Cũng có trường hợp hai bệnh cùng xảy ra trong một ao, nên cần mổ vài con chứ đừng kết luận chỉ từ một con.

Vì sao thuốc trộn và thuốc tạt khó chạm tới nấm trong bóng hơi?

Đây là điều nhiều người nuôi chưa được giải thích rõ. Do đó họ cứ đổi thuốc liên tục mà cá vẫn không khỏi.

Trước hết, kháng sinh không diệt được nấm. Florfenicol, sulfamid hay doxycycline chỉ tác động lên vi khuẩn. Trộn kháng sinh cho ao bị trương bóng hơi chỉ có thể kiềm bớt phần lở loét do nhiễm kèm theo, còn ổ nấm trong bóng hơi vẫn còn nguyên.

Thứ hai, hóa chất tạt xuống ao gần như không vào được bóng hơi. Trong luận án đã dẫn ở trên, bronopol và iodine chỉ ức chế được nấm FIESC ở nồng độ từ 400 mg/L, còn đồng sunfat (CuSO4) cần từ 200 mg/L. Đó là kết quả trên đĩa nuôi cấy, cao gấp hàng trăm lần mức có thể tạt cho cá mà cá còn sống. Ví dụ, đồng sunfat dùng trong ao thường chỉ khoảng 0,5 ppm (xem thêm về tác dụng của đồng sunfat). Vì vậy tạt đậm thuốc với hy vọng diệt nấm trong bụng cá vừa không có tác dụng vừa dễ làm cá chết thêm vì ngộ độc.

Bệnh này cũng khác hẳn bệnh nấm thủy mi trên cá. Nấm thủy mi mọc ngoài da và mang nên thuốc tắm, thuốc tạt chạm tới trực tiếp được. Còn Fusarium trong trường hợp này nằm sâu trong một cơ quan kín bên trong cơ thể cá.

Một số người nuôi nghe nói “xanh” trị nấm nhanh nên tìm mua xanh malachite. Chất này đã bị cấm trong nuôi trồng thủy sản ở Việt Nam và các thị trường nhập khẩu kiểm tra dư lượng rất gắt. Chỉ một lô cá bị phát hiện cũng đủ ảnh hưởng tới cả vùng nuôi.

Cho tới nay, Việt Nam chưa có thuốc thú y thủy sản nào đăng ký đặc trị sưng bóng hơi trên cá tra. Green Bio cũng không có sản phẩm đặc trị cho bệnh này. Những gì người nuôi làm được là giảm tải cho cá bệnh, cắt bớt nguồn nấm trong ao, chặn nhiễm khuẩn kèm theo và quyết định đúng lúc với những con không cứu được.

Làm gì để giảm thiệt hại khi cá tra bị sưng bóng hơi?

Đừng để cá phải đớp khí nhiều

Vì bóng hơi bệnh không còn thở tốt, việc đầu tiên là giữ oxy hòa tan đủ cao suốt đêm để cá thở bằng mang là đủ. Hãy chạy quạt hoặc sục khí liên tục từ chập tối tới sau bình minh. Nên đo oxy lúc 4-6 giờ sáng chứ đừng đo buổi trưa. Ngưỡng an toàn và cách đo được trình bày trong bài về ngưỡng oxy hòa tan trong ao.

Nếu có nguồn nước tốt, nên thay nước và tạo dòng chảy mạnh vào ao. Cá bệnh thường tụ về chỗ nước chảy, vừa dễ thở hơn vừa dễ vớt. Đồng thời, hãy giảm khoảng một nửa lượng thức ăn để bớt chất thải xuống đáy trong những ngày cá ăn yếu.

Vớt cá bệnh nặng và giảm lượng bào tử nấm trong ao

Mỗi sáng, vớt những con nổi lưng hay ngửa bụng ở bờ và góc ao rồi chôn với vôi, không để xác cá phân hủy trong ao. Những con này hầu như không hồi phục nhưng vẫn tiếp tục thải bào tử ra nước.

Sau khi vớt cá và hút bớt bùn ở vùng đáy cá bệnh hay tụ lại, nên sát trùng nước để giảm bào tử nấm trôi nổi và hạn chế vi khuẩn bám vào vết loét. Kết hợp Glutaraldehyde với Benzalkonium chloride (BKC) hợp lý ở bước này vì hai chất có phổ diệt cả nấm, vi khuẩn lẫn bào tử ngay trong nước mà ít làm cá sốc.

Vua Diệt Khuẩn của Green Bio chứa đúng cặp hoạt chất này. Khi cá có biểu hiện bệnh, pha 1 lít cho 2.000 m³ nước và tạt đều lúc trời nắng, nhớ chạy quạt khi tạt. Thời gian ngưng trước thu hoạch là 3 ngày. Cần hiểu rõ đây là bước dọn nguồn nấm trong nước, không phải thuốc diệt nấm đã nằm trong bóng hơi. Nếu cần chọn giữa iodine và BKC cho ao của mình, tham khảo thêm bài về Iodine trong nuôi trồng thủy sản.

Khi cá lở loét kèm theo

Nếu cá bệnh có vết loét từ đầu tới lưng, máu đỏ trên da và số cá chết tăng lên, nghĩa là vi khuẩn đã nhiễm kèm theo. Lúc này dùng kháng sinh là cần thiết, nhưng chỉ để xử lý phần vi khuẩn và chỉ cho cá còn ăn được. Florfenicol là lựa chọn phù hợp vì có phổ trên cả Aeromonas và Edwardsiella, hai tác nhân hay đi kèm khi cá tra yếu.

Bactomar chứa 200 g Florfenicol trong mỗi lít. Liều là 1 ml cho 20 kg cá mỗi ngày (tương đương 1 ml cho 1-1,2 kg thức ăn), trộn đều và để thuốc thấm 5-10 phút trước khi cho ăn, dùng liên tục 5-7 ngày. Thời gian ngưng trước thu hoạch là 12 ngày.

Nếu bạn muốn hiểu thêm về cơ chế và nguy cơ kháng thuốc, xem bài về kháng sinh Florfenicol trong thủy sản. Các dạng loét khác trên cá nuôi được tổng hợp ở bài cá bị lở loét.

Hướng thảo dược đang được nghiên cứu

Một số nghiên cứu trong nước đang tìm cách ức chế Fusarium từ bên trong bằng thảo dược. Trong luận án đã dẫn, bổ sung 10 g cỏ mực (Eclipta prostrata) cho mỗi kg thức ăn giúp hạn chế cá tra nhiễm nấm.

Một nghiên cứu khác đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam (2021) cho thấy cao chiết địa y, thanh trà và lựu ức chế hoàn toàn nấm Fusarium phân lập từ cá tra bệnh trong phòng thí nghiệm. Đây là hướng có triển vọng, nhưng mới chủ yếu là thử nghiệm. Người nuôi nên xem đây là biện pháp hỗ trợ và hỏi kỹ sư trước khi tự phối trộn với số lượng lớn.

Khi cá bắt đầu ăn lại

Sau nhiều ngày bỏ ăn và nếu đã dùng kháng sinh, đường ruột cá tra yếu đi rõ rệt. Bổ sung lợi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis vào thức ăn giúp cá tiêu hóa tốt hơn và lấy lại trọng lượng nhanh hơn. Biotic Pro chứa hai chủng này và dùng được cho cá. Liều cho cá tra dùng theo hướng dẫn của kỹ sư, tùy cỡ cá và lượng thức ăn thực tế. Lưu ý không trộn chung bữa với kháng sinh.

Khi nào nên tính đến thu hoạch sớm?

Nếu cá đã gần cỡ bán, tỷ lệ cá nổi lưng tăng dần dù oxy đã được giữ tốt và cá bỏ ăn lan ra cả đàn, thì nuôi tiếp thường tốn thêm thức ăn và thuốc mà không thu lại được trọng lượng. Khi đó nên cân nhắc thu hoạch sớm, nhưng phải tính đủ thời gian ngưng của mọi loại thuốc đã dùng. Kỹ sư Green Bio có thể cùng người nuôi tính phương án này dựa trên cỡ cá, số cá bỏ ăn và lịch dùng thuốc thực tế của ao.

Giữ bóng hơi cá tra khỏe từ đầu vụ bằng cách nào?

Vì bệnh khó trị khi đã nặng, phòng bệnh mang lại hiệu quả cao hơn nhiều. Các biện pháp dưới đây nhắm đúng vào cách nấm Fusarium tồn tại và gây bệnh:

• Xử lý đáy ao thật kỹ giữa hai vụ: Hút bùn, phơi đáy và bón vôi để giảm lượng nấm sống trong bùn. Ao đã từng có cá sưng bóng hơi cần làm kỹ hơn ao khác.
• Hút bùn định kỳ trong vụ, nhất là từ tháng thứ 3 trở đi, giai đoạn bệnh hay lộ ra.
• Bảo quản thức ăn khô ráo: Không cho ăn thức ăn đã đóng cục hoặc có mùi mốc. Fusarium là nấm mốc phổ biến trên nguyên liệu thực vật.
• Giữ oxy ổn định về đêm để cá ít phải đớp khí ở tầng mặt, nơi váng bẩn tích tụ.
• Hạn chế dùng kháng sinh định kỳ khi không có chỉ định. Lạm dụng kháng sinh làm mất cân bằng hệ vi sinh và tạo điều kiện cho nấm phát triển.
• Kiểm tra bóng hơi khi mổ cá định kỳ: Mỗi lần mổ cá kiểm tra gan thận, hãy xem luôn bóng hơi. Phát hiện thành bóng hơi bắt đầu dày đục từ sớm giúp người nuôi chủ động hơn nhiều.

Lịch xử lý nước và đáy cụ thể cho từng giai đoạn được trình bày trong quy trình quản lý môi trường ao nuôi thủy sản.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Bệnh sưng bóng hơi trên cá tra không giống phần lớn các bệnh cá tra khác. Tác nhân là nấm nằm sâu trong một cơ quan vừa giúp cá nổi chìm vừa giúp cá thở, nên kháng sinh không diệt được và thuốc tạt khó chạm tới. Muốn giảm thiệt hại, người nuôi cần phát hiện sớm qua dấu hiệu cá nổi lưng và mổ xem bóng hơi, giữ oxy đủ để cá bệnh không phải gắng thở, dọn nguồn nấm trong ao và chặn kịp vi khuẩn nhiễm kèm theo.

Nếu ao đang có cá lờ đờ sát bờ, lưng nhô khỏi mặt nước, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640. Gửi kèm ảnh bóng hơi đã mổ, cỡ cá, số con chết mỗi ngày và chỉ số oxy lúc sáng sớm. Kỹ sư Green Bio sẽ tư vấn miễn phí, cùng người nuôi xác định đúng bệnh và tính liều theo thể tích ao thực tế. Khi cần sản phẩm, người nuôi có thể đặt Vua Diệt Khuẩn hoặc xem thêm các thuốc thủy sản cho cá của Green Bio.