Tảo lam là gì? Cách nhận diện và cắt tảo lam đúng cho từng ao nuôi

Tảo lam là nhóm vi khuẩn lam có khả năng quang hợp. Khi phát triển quá mức, chúng làm nước ao chuyển xanh đậm hoặc xanh rêu, nổi váng như sơn và có mùi tanh, nhất là ở ao dư lân, nước tĩnh và nhiệt độ cao. Tảo lam dày đẩy pH buổi chiều lên trên 9, làm oxy ban đêm tụt nhanh và có thể tiết độc tố hại gan. Vì vậy, cắt tảo lam sai cách, như dùng hóa chất quá tay hoặc diệt nhầm tảo lục khi cắt tảo xanh, dễ biến một ao xấu nước thành ao sụp tảo. Trong bài viết này, Green Bio sẽ hướng dẫn người nuôi nhận diện tảo lam trong ao nuôi tôm, ao cá ngay tại bờ, tính liều theo độ kiềm và theo dõi ao sau khi cắt.

Tảo lam là gì? Khác các loại tảo khác ở điểm nào?

Tảo lam thực chất là một nhóm vi khuẩn có khả năng quang hợp, còn gọi là vi khuẩn lam. Chúng chứa diệp lục và sắc tố xanh lam phycocyanin, tạo nên màu xanh đặc trưng. Dù được gọi là “tảo”, chúng khác với tảo lục và tảo khuê về cấu tạo tế bào.

Để phân biệt tảo độc và tảo có lợi và lựa chọn cách xử lý phù hợp, người nuôi cần hiểu ba đặc điểm quan trọng của tảo lam:

• Dễ nổi lên mặt nước: Nhiều loài tảo lam có các túi khí nhỏ bên trong tế bào, giúp chúng nổi lên tầng mặt để hấp thụ ánh sáng. Khi phát triển mạnh, chúng có thể tạo thành lớp váng xanh, che ánh sáng và làm ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài tảo khác. Vì vậy, thu gom váng và xả nước tầng mặt có thể giúp loại bỏ một phần tảo lam khỏi ao.
• Một số loài có khả năng tự bổ sung nguồn đạm: Các loài thuộc nhóm Anabaena có thể cố định nitơ từ khí quyển nhờ những tế bào chuyên biệt. Điều này có nghĩa là ngay cả khi giảm lượng thức ăn để hạn chế nguồn đạm trong ao, tảo lam vẫn có thể phát triển nếu điều kiện thuận lợi. Do đó, người nuôi cần chú ý kiểm soát cả nguồn lân và sự mất cân đối dinh dưỡng trong nước.
• Khó bị các sinh vật khác kiểm soát: Một số loài tảo lam có lớp nhầy bao quanh tế bào, khiến động vật phù du khó ăn hoặc khó tiêu hóa. Khi tảo lam phát triển quá mức, các sinh vật trong chuỗi thức ăn tự nhiên có thể không kiểm soát được mật độ của chúng, khiến tảo tiếp tục chiếm ưu thế trong ao.

Lưu ý: Không phải tất cả vi khuẩn lam đều gây hại. Ví dụ, tảo xoắn Spirulina cũng thuộc nhóm vi khuẩn lam và được nuôi trong điều kiện kiểm soát để sản xuất thực phẩm. Vì vậy, khi xử lý tảo trong ao nuôi, cần xác định đúng nhóm tảo và tình trạng thực tế của ao thay vì xem tất cả vi khuẩn lam đều là tảo độc.

Những chi tảo lam nào hay gặp trong ao tôm, ao cá?

Trong ao nuôi, tảo lam thường xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau. Có loại tạo thành váng xanh nổi trên mặt nước, có loại khiến nước chuyển xanh rêu và có loại bám thành từng mảng ở đáy ao hoặc ven bờ. Mỗi nhóm có đặc điểm phát triển và nguy cơ riêng, vì vậy người nuôi cần nhận biết đúng để lựa chọn cách xử lý phù hợp.

Microcystis thường phát triển mạnh trong môi trường nước giàu dinh dưỡng. Trong ao nuôi tôm, sự thay đổi độ mặn sau những đợt mưa lớn cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số nhóm tảo lam phát triển. Tuy nhiên, không thể xác định chính xác loài tảo chỉ dựa vào độ mặn hoặc màu nước, bởi thành phần tảo còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như ánh sáng, nhiệt độ và hàm lượng dinh dưỡng.

Vì sao tảo lam lấn át tảo lục và tảo khuê?

Tảo lam thắng thế khi ao hội đủ bốn điều kiện: dư lân, nước ấm và tĩnh, CO₂ cạn kiệt vào buổi chiều, và các nhóm tảo khác bị suy. Một nghiên cứu trên 6 ao nuôi cá tra của Trường Đại học Cần Thơ ghi nhận ao thả mật độ cao hơn có mật độ tảo lam cao hơn. Nghiên cứu cũng cho thấy thành phần loài và mật độ tảo lam liên hệ chặt với nhiệt độ, pH, oxy hòa tan, độ kiềm và hàm lượng lân trong nước.

• Lân tích lũy theo thức ăn. Thức ăn thừa, phân và khoáng có chứa lân dồn dần xuống đáy. Khi đáy yếm khí, bùn lại nhả lân ngược lên nước, nên tảo lam thường bùng vào nửa cuối vụ dù người nuôi không bón thêm gì. Phần đạm thì biến đổi theo chu trình nitơ trong ao nuôi, còn lân hầu như chỉ tích tụ lại trong ao.
• Nước ấm và phân tầng. Những ngày lặng gió, tầng mặt nóng lên và tách khỏi tầng đáy. Nhờ túi khí, tảo lam chiếm trọn tầng mặt. Cách phòng theo thời tiết đã được trình bày trong bài ngăn chặn tảo lam bùng phát khi nắng nóng.
• CO₂ cạn vào buổi chiều. Tảo lam lấy cacbon từ bicarbonat hiệu quả hơn tảo lục. Chiều nắng, khi CO₂ trong ao nuôi gần cạn và pH đã cao, tảo lục chững lại còn tảo lam vẫn quang hợp và đẩy pH lên thêm. Ao càng nghiêng về tảo lam thì vòng lặp này càng mạnh.
• Độ mặn tụt đột ngột ở ao tôm. Mưa lớn làm tảo khuê suy và để lại khoảng trống cho tảo lam nước ngọt. Giữ độ mặn nuôi tôm ổn định là một cách giữ tảo khuê làm chủ ao.

Nước xanh là tảo lam hay tảo lục? 4 cách kiểm tra nhanh trước khi xử lý

Nước ao chuyển xanh chưa chắc là do tảo lam. Tảo lục cũng có thể khiến nước xanh, nhưng thường đóng vai trò có lợi khi phát triển ở mật độ phù hợp, giúp hấp thụ dinh dưỡng dư thừa và góp phần duy trì môi trường ao nuôi ổn định. Nếu chỉ nhìn màu nước rồi vội vàng diệt tảo, người nuôi có thể loại bỏ cả nhóm tảo có lợi.

Trước khi xử lý, bạn có thể thực hiện 4 cách kiểm tra sơ bộ ngay tại bờ ao:

• Thử bằng chai nhựa trong: Lấy nước ở tầng mặt cho vào chai nhựa trong, để yên ở nơi mát trong vài giờ. Nếu các hạt tảo tập trung thành lớp nổi hoặc vòng xanh ở cổ chai, có thể nghi ngờ tảo lam. Nếu nước vẫn xanh tương đối đồng đều hoặc tảo lắng nhẹ xuống đáy, có thể là tảo lục. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào từng loài và điều kiện nước.

• Kiểm tra bằng que: Dùng que sạch nhúng vào vùng có váng rồi nhấc lên quan sát. Nếu kéo theo những sợi dài như tóc, đó có thể là tảo dạng sợi. Nếu váng bám thành lớp nhầy, trông giống sơn loãng và không tạo thành sợi, có thể nghi ngờ một số nhóm tảo lam. Cách này không đủ để xác định chính xác loài tảo.
• Kiểm tra mùi và độ nhớt: Nước có mùi bùn, mùi mốc hoặc mùi tanh bất thường, kèm váng xanh và cảm giác nhớt, có thể là dấu hiệu tảo lam phát triển mạnh. Tảo lục thường có mùi thực vật nhẹ hơn. Tuy nhiên, mùi nước còn chịu ảnh hưởng của thức ăn dư thừa, chất hữu cơ phân hủy và các yếu tố khác, nên không thể dùng riêng dấu hiệu này để kết luận.
• Quan sát vệt váng khô: Khi váng dạt vào bờ hoặc bám trên mép bạt rồi khô lại, hãy quan sát màu sắc. Một số loại tảo lam để lại vệt xanh lam hoặc xanh ngọc, trong khi tảo lục thường để lại vệt xanh lá hoặc vàng xanh. Đây chỉ là dấu hiệu tham khảo vì màu vệt khô còn phụ thuộc vào loài tảo và mức độ phân hủy của chúng.

Lưu ý quan trọng: Cả bốn cách trên đều chỉ giúp sàng lọc ban đầu, không thể xác định chắc chắn tảo lam hay tảo lục. Nếu ao xuất hiện váng dày, có mùi bất thường hoặc tôm giảm ăn, nổi đầu, người nuôi nên kiểm tra thêm các chỉ tiêu môi trường và soi mẫu dưới kính hiển vi trước khi quyết định xử lý. Tránh diệt tảo hàng loạt khi chưa xác định nguyên nhân, vì sinh khối tảo chết có thể làm giảm oxy hòa tan và khiến chất lượng nước xấu đi nhanh chóng.

Việc kiểm tra thử tại ao giúp định hướng, còn soi mẫu cho biết chính xác chi tảo và tỷ lệ của nó trong ao. Người nuôi có thể so màu nước với bài màu nước ao nuôi tôm, sau đó gửi ảnh chai thử và ảnh soi mẫu cho kỹ sư Green Bio để được đọc kết quả trước khi quyết định cắt.

Tảo lam gây hại cho tôm, cá theo những cách nào?

Tảo lam gây hại cho ao nuôi theo ba cách chính: làm tăng nguy cơ phát sinh khí độc khi pH biến động, tiêu thụ oxy vào ban đêm và tạo ra độc tố ở một số loài. Ngoài ra, ở ao nuôi cá, một số loại tảo lam còn tạo ra hợp chất gây mùi bùn trong thịt cá, làm giảm chất lượng sản phẩm và giá trị thương phẩm.

• pH cao làm NH₃ độc hơn: Cùng một lượng đạm amoni, khi pH tăng từ 8 lên 9, phần khí độc NH3 ở dạng tự do (dạng gây độc) tăng gấp nhiều lần. Do đó, ao tảo lam có thể đo đạm không cao nhưng tôm cá vẫn ngộ độc vào buổi chiều.
• Thiếu oxy lúc rạng sáng: Mật độ tảo dày hô hấp suốt đêm. Tôm nổi đầu dọc bờ, cá tụ về đầu quạt vào khoảng 3-6 giờ sáng là dấu hiệu điển hình.
• Độc tố nằm trong tế bào tảo: Một khảo sát các điểm nở hoa vi khuẩn lam ở thủy vực nước ngọt Việt Nam đo được microcystin từ khoảng 5,9 đến 18 ng/mL trong các mẫu nở hoa. Độc tố chủ yếu được giữ trong tế bào và chỉ thoát ra nước khi tế bào vỡ. Nói cách khác, cắt tảo bằng hóa chất trên toàn ao cùng một lúc là thả toàn bộ lượng độc tố ra nước trong một lần.
• Mùi bùn ở cá: Geosmin và MIB do tảo lam sợi tiết ra tích lũy trong mỡ và thịt cá. Cá tra, cá rô phi, cá chép có mùi bùn dễ bị thương lái ép giá hoặc nhà máy từ chối. Muốn thải mùi, cá cần sống trong nước sạch tảo một thời gian, nên việc cắt tảo phải lên kế hoạch trước ngày thu hoạch.

Khi nào cần cắt tảo lam? Những chỉ số cần đo tại ao

Chỉ cắt tảo lam khi tảo lam chiếm ưu thế và kéo theo ít nhất một chỉ số môi trường vượt ngưỡng. Màu nước đơn thuần chưa đủ để quyết định. Mỗi ngày nên đo hai lần pH (6 giờ sáng và 14-15 giờ chiều), đo độ trong bằng đĩa Secchi vào buổi trưa, và đo độ kiềm trước khi định dùng bất kỳ hóa chất nào. Ngưỡng pH cho từng loài nuôi xem trong bài pH ao nuôi tôm cá.

Từ các chỉ số đó, có thể chia ba mức để quyết định:

• Mới chớm: Váng lác đác ở góc cuối gió vào buổi trưa, độ trong khoảng 30-35 cm, pH chiều chưa quá 8,8, tôm cá ăn bình thường.
• Dày: Váng phủ kín các góc ao, độ trong 20-25 cm, pH chiều quanh mức 9, chênh lệch pH sáng và chiều vượt 0,5.
• Nguy cấp: Váng dày như sơn, độ trong dưới 20 cm, pH chiều vượt 9, tôm cá nổi đầu lúc sáng sớm hoặc bỏ ăn.

Độ kiềm là chỉ số dễ bị bỏ qua nhất nhưng quyết định có được dùng đồng sunfat hay không. Ao phèn, ao nước ngọt sau mưa dài thường có độ kiềm thấp, và ở những ao này dùng đồng rất rủi ro.

Cắt tảo lam thế nào cho đúng với từng mức độ?

Nguyên tắc chung là giảm tảo lam dần dần và cắt nguồn lân nuôi nó, không diệt sạch trong một lần. Biện pháp nặng chỉ dùng khi biện pháp nhẹ không còn đủ.

Khi tảo lam mới chớm cần cắt nguồn lân và gom váng

• Giảm 10-30% lượng thức ăn tùy độ dày của váng. Kiểm tra sàng ăn hoặc quan sát cá ăn để không cho dư.
• Ngưng các loại khoáng, phân bón chứa lân (super lân, DAP), chuyển sang khoáng không chứa lân. Bước này đặc biệt quan trọng với ao có tảo lam, vì loài này không phụ thuộc vào đạm từ thức ăn.
• Tận dụng việc tảo lam tự nổi: khoảng 11-14 giờ, khi gió dồn váng về góc cuối gió, dùng phao hoặc lưới mịn chặn váng lại. Sau đó vớt, hoặc bơm hút tầng mặt ở góc đó ra ngoài. Ao có cống xả tràn thì xả tầng mặt đúng thời điểm này.

Khi tảo lam dày cần dùng vi sinh đánh ban đêm

Ở mức này, cần một tác nhân vừa tranh dinh dưỡng với tảo, vừa phân hủy lớp hữu cơ ở đáy (nơi nhả lân ngược lên nước). Vi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis làm được cả hai việc. Chúng hoạt động tốt nhất vào ban đêm, khi tảo ngừng quang hợp và pH đã hạ xuống.

Chúng tôi dùng vi sinh xử lý tảo độc BIO 102 cho ao tôm và ao cá trong trường hợp này. Sản phẩm chứa hai chủng Bacillus trên, tối thiểu 2,0 × 10⁹ CFU/kg.

Khi tảo dày, dùng 1 gói 425 g cho 1.600-2.000 m³ nước, đánh liên tục 2 đêm. Sau đó đánh giá lại ao và chuyển về liều định kỳ 1 gói cho 2.500-4.000 m³, 10 ngày một lần. Hòa gói với khoảng 30 lít nước sạch, tạt lúc 22-24 giờ gần khu vực quạt. Đánh vôi hoặc khoáng cách BIO 102 ít nhất 12 giờ, và không dùng cùng lúc với chlorine hay hóa chất diệt tảo.

Khi tảo lam quá dày có thể dùng đồng sunfat

Đồng sunfat (CuSO₄) chỉ nên dùng khi ao đã ở mức nguy cấp và vi sinh không theo kịp. Liều phải tính theo độ kiềm, vì đồng kết tủa nhanh trong nước giàu bicarbonat: nước càng mềm thì cùng một liều càng độc. Theo tài liệu hướng dẫn sử dụng đồng trong ao nuôi nước ngọt của Đại học Texas A&M:

• Liều CuSO₄ (g/m³) = độ kiềm tổng (mg/L CaCO₃) chia cho 100.
• Không dùng đồng khi độ kiềm dưới 50 mg/L.
• Độ kiềm trên 250 mg/L thì liều tối đa là 2,5 g/m³.

Ví dụ: một ao cá 3.000 m², sâu 1,5 m (4.500 m³), độ kiềm 100 mg/L thì liều là 1 g/m³. Không đánh 4,5 kg cho cả ao một lần. Nên chia ao làm hai nửa, mỗi lần đánh 2,25 kg cho một nửa, hai lần cách nhau 2-3 ngày. Làm như vậy, lượng xác tảo và độc tố thoát ra mỗi lần chỉ bằng một nửa. Nên đánh vào sáng có nắng (8-10 giờ), khi oxy đang tăng, và chạy quạt liên tục. Tuyệt đối không đánh vào chiều tối.

Công thức trên được xây dựng cho ao cá nước ngọt. Tôm nhạy với đồng hơn cá nhiều, nhất là vào ngày lột xác. Vì vậy, ở ao tôm, chúng tôi chỉ dùng đồng ở liều thấp hoặc dạng đồng hữu cơ, tránh những ngày tôm lột đồng loạt, và có kỹ sư tính liều theo thể tích ao thực tế. Đặc tính và rủi ro của từng dạng đồng được phân tích kỹ trong bài tác dụng của đồng sunfat. Một lựa chọn khác là BKC trong thủy sản, nhưng BKC diệt luôn cả vi sinh có lợi, nên sau đó phải bổ sung lại vi sinh.

72 giờ sau khi cắt tảo lam cần theo dõi gì?

Ba ngày sau khi cắt là lúc ao dễ gặp sự cố nhất, vì lượng tảo vừa giảm mạnh để lại một khối xác tảo lớn đang phân hủy. Cần chú ý theo từng mốc:

• Đêm đầu tiên: Oxy hòa tan dễ tụt mạnh nhất. Chạy quạt tối đa từ chập tối, chuẩn bị sẵn oxy viên, đo hoặc quan sát tôm cá lúc 3-5 giờ sáng. Nên ngưng cho ăn bữa tối.
• Ngày thứ 2-3: Xác tảo lắng xuống đáy, sinh khí độc H2S và NH₃. Ao bạt nên xi phông rốn ao. Ao đất cần chú ý các góc cuối gió, nơi xác tảo dồn về nhiều nhất. Có thể tham khảo thêm cách xử lý đáy ao nuôi tôm.
• Phân hủy xác tảo bằng vi sinh: Nếu đã dùng đồng hoặc BKC, chờ ít nhất 24 giờ rồi đánh vi sinh có enzyme để xác tảo được phân hủy nhanh, không thối rữa ở đáy. Chúng tôi chọn Bio Enzym cho bước này. Sản phẩm kết hợp Bacillus subtilis với enzyme protease, dùng 250 g cho 5.000 m³ để phân hủy xác tảo, tăng lên 250 g cho 3.000 m³ nếu đáy dơ. Tạt vào sáng sớm hoặc chiều mát, và cách hóa chất diệt khuẩn 24 giờ cả trước lẫn sau.
• Gây lại tảo có lợi: Nước trong sau khi cắt là khoảng trống. Lân vẫn còn trong ao, nên nếu không kịp gây màu tảo lục hoặc tảo khuê, tảo lam sẽ quay lại sau 3-5 ngày. Gây màu bằng vi sinh và khoáng không chứa lân, giữ độ kiềm ổn định, và tiếp tục giảm ăn cho đến khi pH sáng và chiều chênh nhau dưới 0,5.

Cắt tảo xanh ở ao cá, ao tôm và ao ếch, lươn khác nhau ra sao?

Mỗi đối tượng nuôi chịu được tảo lam ở mức khác nhau, nên cách cắt và thời điểm cắt cũng khác nhau.

• Ao cá tra, cá rô phi, cá chép: Cá chịu được mật độ tảo cao hơn tôm. Rủi ro chính là thiếu oxy về đêm và mùi bùn trước khi thu hoạch. Công thức đồng sunfat theo độ kiềm áp dụng được ở ao nước ngọt đủ kiềm. Nếu sắp thu hoạch, nên cắt tảo sớm và thay nước dần để cá kịp thải mùi.
• Ao tôm: Tôm nhạy với cả độc tố gan tụy lẫn đồng. Ưu tiên cắt lân, gom váng và dùng vi sinh. Ao bạt có lợi thế là dễ xả tầng mặt và xi phông xác tảo, nên hiếm khi phải dùng hóa chất. Mạng nội dung về quản lý môi trường ao nuôi thủy sản có thêm các chỉ số cần theo dõi suốt vụ.
• Bể, ao ếch và lươn: Thể tích nhỏ và nước nông, nên thay nước là cách cắt tảo nhanh và an toàn nhất. Không nên dùng đồng: da ếch hấp thu hóa chất mạnh, và ở thể tích nhỏ, sai một chút về liều đã gây ngộ độc. Che bớt nắng cho bể cũng giảm đáng kể tốc độ tảo lam quay lại.

Câu hỏi thường gặp về tảo lam

Kết luận

Tảo lam không đáng sợ bằng việc cắt tảo sai. Người nuôi nên phân biệt rõ, trách nhầm tảo lục thành tảo lam, diệt cả ao một lần, hoặc dùng đồng khi độ kiềm quá thấp. Nên làm phép thử chai và thử que, đo pH hai lần mỗi ngày, cắt nguồn lân trước, sau đó mới cắt tảo lam theo đúng mức độ và theo dõi sát 72 giờ sau đó.

Nếu chưa chắc ao mình đang có loại tảo nào, hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi ảnh chai thử, ảnh soi mẫu, pH sáng và chiều, độ kiềm và diện tích, độ sâu ao. Kỹ sư Green Bio sẽ đọc mẫu, tính liều theo thể tích ao thực tế và theo dõi ao cùng người nuôi cho đến khi nước ổn định. Các giải pháp vi sinh như BIO 102 có trong nhóm men vi sinh cho tôm để người nuôi đặt hàng khi cần.