Probiotic là gì? Hiểu đúng lợi khuẩn để tôm cá khỏe ruột, ao bền nước

Probiotic là những vi sinh vật có lợi còn sống, khi đưa vào ao hoặc trộn vào thức ăn với lượng đủ sẽ giúp tôm cá tiêu hóa tốt hơn, chèn ép vi khuẩn gây bệnh và giữ nước ao ổn định. Có điều, lợi khuẩn không ở lại ruột tôm cá mãi. Cho ăn vài ngày rồi ngưng thì phần lớn trôi theo phân, tiền mua chế phẩm coi như mất. Trong bài viết này, Green Bio sẽ giải thích cho người nuôi probiotic là gì, nó khác preb iotic và men xử lý nước ở chỗ nào, cùng những trường hợp probiotic giúp được và không giúp được ao nuôi.

Probiotic là gì? Khác gì vi sinh xử lý nước?

Nhiều người nuôi gọi chung mọi gói vi sinh là “men”, rồi dùng gói tạt ao thay cho gói trộn thức ăn. Hai nhóm này đều là lợi khuẩn, nhưng làm việc ở hai chỗ khác nhau.

Định nghĩa phổ biến nhất của FAO và WHO coi probiotic là vi sinh vật sống, khi đưa vào cơ thể với lượng đủ sẽ có lợi cho sức khỏe vật chủ. Định nghĩa này viết cho người và động vật trên cạn. Tôm cá thì khác, chúng sống trong nước, ăn và thở trong chính môi trường chứa vi khuẩn. Vì vậy các nhà khoa học thủy sản đã mở rộng định nghĩa. Probiotic trong ao nuôi còn bao gồm cả lợi khuẩn cải thiện nước quanh vật nuôi và thay đổi hệ vi sinh trong ao (Theo nghiên cứu của tiến sĩ Verschuere).

Ngoài ao, probiotic chia làm hai nhóm theo nơi làm việc:

• Probiotic đường ruột: Trộn vào thức ăn, làm việc trong ruột tôm cá. Nhóm này giúp tiêu hóa, giảm phân lỏng và hạn chế vi khuẩn có hại bám vào thành ruột.
• Probiotic môi trường: Tạt xuống ao, làm việc ở nước và đáy ao. Nhóm này phân hủy thức ăn thừa, phân và xác tảo, giảm khí độc.

Bức tranh chung về vi sinh thủy sản và vai trò của nó trong ao đã có ở bài riêng. Bài này chỉ đi sâu vào probiotic. Điểm cần nhớ: gói tạt ao không thay được gói trộn ăn, và ngược lại.

Probiotic, prebiotic, synbiotic và postbiotic khác nhau ra sao?

Trên bao bì chế phẩm, người nuôi ngày càng gặp nhiều chữ “biotic”. Các chữ này không có cùng một nghĩa. Chọn sai nhóm thì có khi tôm cá đang cần vi khuẩn sống mà lại được cho ăn thứ chỉ nuôi vi khuẩn.

Nhìn vào bảng trên, chắc người nuôi cũng sẽ thấy một điều: enzyme và prebiotic không phải probiotic, dù hay đi chung trong một gói. Ví dụ tôm vừa qua đợt kháng sinh, hệ vi khuẩn trong ruột đã bị quét sạch. Lúc đó cho ăn prebiotic đơn thuần gần như không có tác dụng, vì ruột không còn lợi khuẩn để mà nuôi.

Lợi khuẩn vào ruột tôm cá rồi làm gì?

Ruột tôm ngắn và gần như thẳng, thức ăn đi qua rất nhanh. Lợi khuẩn chỉ có ít thời gian để làm việc, nên phải có mặt với số lượng đủ đông ngay từ cữ ăn.

Khi đã vào ruột, lợi khuẩn làm bốn việc chính:

• Giành chỗ bám trên thành ruột: Vi khuẩn có hại như Vibrio ở tôm hay Aeromonas ở cá cần bám vào thành ruột mới gây bệnh được. Lợi khuẩn đông hơn sẽ chiếm trước chỗ đó.
• Giành thức ăn: Sắt và một số chất dinh dưỡng trong ruột có hạn. Lợi khuẩn dùng trước thì vi khuẩn có hại bị đói.
• Tiết chất ức chế vi khuẩn khác: Một số dòng Bacillus tiết ra chất kháng khuẩn tự nhiên làm hỏng màng tế bào của vi khuẩn gây bệnh.
• Tiết enzyme tiêu hóa: Thức ăn được cắt nhỏ hơn nên tôm cá hấp thu nhiều hơn, phân thải ra ít chất hữu cơ hơn.

Phân tôm là chỗ dễ quan sát nhất. Khi ruột ổn, phân tôm đi thành sợi liền, màu đậm theo màu thức ăn, nhá kiểm tra sau cữ ăn thấy ruột đầy và đều. Khi hệ vi khuẩn trong ruột lệch, phân thường lỏng, nhạt màu, dễ đứt. Diễn tiến của tình trạng đường ruột tôm bị đứt khúc có bài riêng. Ở đây chỉ cần hiểu probiotic đường ruột tác động đúng vào giai đoạn ruột mới bắt đầu yếu.

Riêng tôm, việc cắt nhỏ thức ăn còn giúp giảm hệ số FCR, tức lượng thức ăn cần để tôm tăng 1 kg. Đây là lý do phần lớn người nuôi thâm canh trộn probiotic gần như suốt vụ.

Vì sao cho ăn probiotic vài ngày rồi ngưng lại mất tác dụng?

Đây là điều nhiều người nuôi chưa biết. Lợi khuẩn trộn vào thức ăn phần lớn không định cư lâu trong ruột tôm cá. Chúng chỉ là khách qua đường.

Nghiên cứu tổng quan của Tiến sĩ Verschuere nêu ở trên ghi nhận: Trên cá đã có sẵn hệ vi khuẩn trong ruột, lợi khuẩn bổ sung chỉ làm thay đổi tạm thời. Ngưng cho ăn vài ngày là hầu hết cá không còn dòng vi khuẩn đó. Có dòng vi khuẩn lactic giảm khoảng 3 bậc lũy thừa chỉ trong 3 ngày sau khi ngưng. Nghĩa là cứ 1.000 con lợi khuẩn có trong ruột hôm ngưng thì 3 ngày sau chỉ còn khoảng 1 con.

Nói vào ao của người nuôi thì có ba hệ quả rõ ràng:

• Cho ăn đều mới giữ được hiệu quả: Trộn ăn 3 ngày, ngưng 1 tuần rồi lại trộn tiếp thì ruột tôm cá phần lớn thời gian không có lợi khuẩn bảo vệ.
• Không nên chỉ trộn cữ sáng: Với nuôi tôm thâm canh nên cho ăn 3-4 cữ mỗi ngày. Trộn ít nhất 2 cữ thì lượng lợi khuẩn trong ruột mới không bị hụt giữa các cữ.
• Ngưng probiotic đúng lúc rủi ro tăng là sai: Lúc chuyển mùa, sau mưa lớn hoặc sau đợt sang ao là lúc ruột dễ yếu nhất. Nhiều người lại cắt khoản này để tiết kiệm.

Probiotic môi trường thì khác. Lợi khuẩn tạt xuống ao gặp đúng điều kiện có thể bám lại ở đáy ao và trên bạt, sống được lâu hơn. Ao đã có hệ vi sinh ổn định thì vẫn cần đánh định kỳ để duy trì mật độ.

Nhóm vi sinh nào thường dùng làm probiotic cho tôm cá?

Mỗi nhóm vi sinh có chỗ mạnh, chỗ yếu riêng. Tên chủng ghi trên bao bì cho người nuôi biết nhiều hơn con số mật độ.

Phần lớn chế phẩm thủy sản ở Việt Nam dùng Bacillus vì nhóm này bền nhất ở điều kiện ao ngoài trời. Đặc điểm từng loài có ở bài Bacillus subtilis. Còn nhóm vi khuẩn nitrat hóa làm việc theo cơ chế khác hẳn: chúng không ở trong ruột tôm cá mà xử lý đạm trong nước ao.

Không phải dòng Bacillus nào cũng ức chế được Vibrio như nhau. Khả năng này khác nhau theo từng dòng phân lập. Vì vậy các đơn vị sản xuất nghiêm túc phải sàng lọc chủng trước khi đưa vào sản phẩm. Cách Green Bio chọn chủng được trình bày ở bài công nghệ vi sinh chọn lọc chủng.

Có số liệu nào cho thấy probiotic giúp tôm sống tốt hơn không?

Có, và có cả nghiên cứu ngay tại Việt Nam. Một thí nghiệm của PGS. Tiến sĩ Phạm Thị Tuyết Ngân và Trần Sương Ngọc Trường Đại học Cần Thơ nuôi tôm thẻ chân trắng trong bể 60 ngày, so hai nghiệm thức có bổ sung Bacillus với một bể đối chứng không bổ sung. Tỷ lệ sống ở nghiệm thức dùng Bacillus amyloliquefaciens đạt khoảng 86,7%, còn bể đối chứng khoảng 65,3%. Mật độ Vibrio ở các bể có Bacillus cũng thấp hơn đối chứng.

Nghĩa là trong điều kiện đó, cứ 100 con tôm thả thì bể có lợi khuẩn giữ lại thêm khoảng 20 con. Cũng cần nói thật: đây là thí nghiệm trong bể, nhiệt độ và mật độ được kiểm soát. Ngoài ao đất hay ao bạt, kết quả còn tùy điều kiện từng ao, thường không chênh lệch đẹp như vậy. Dù vậy, hướng tác động thì giống nhau: ao có nền lợi khuẩn tốt thì Vibrio khó lấn lên.

Khi nào probiotic không cứu được ao?

Câu người nuôi hay hỏi nhất là: “Tôm đang chết mà đánh men có kịp không?” Câu trả lời thật là thường không kịp. Probiotic giỏi phòng bệnh và giữ ruột, nhưng không phải thuốc chữa cấp tính.

Có bốn trường hợp probiotic không gánh nổi:

• Bệnh do virus, như đốm trắng hay hoại tử cơ. Lợi khuẩn không diệt được virus. Lúc này việc quan trọng là xử lý ao bệnh và ngăn lây lan.
• Ký sinh trùng trong gan tụy và ruột, như vi bào tử trùng EHP. Lợi khuẩn chỉ giúp ruột khỏe hơn, không loại được ký sinh trùng ra khỏi tế bào.
• Vi khuẩn đã bùng phát mạnh. Khi vi khuẩn Vibrio đã gây hoại tử gan tụy, hoặc cá đã xuất huyết, lở loét lan rộng do vi khuẩn Aeromonas, số vi khuẩn gây bệnh đã quá đông. Lợi khuẩn không chen vào được nữa. Trường hợp này cần chẩn đoán đúng và cân nhắc các loại kháng sinh trong thủy sản được phép dùng.
• Ao thiếu oxy hoặc khí độc cao. Lợi khuẩn Bacillus cũng cần oxy để làm việc. Ao có khí độc NH3 cao giữa trưa nắng thì phải chạy quạt, thay nước trước. Đánh vi sinh vào ao đang thiếu oxy còn làm oxy tụt thêm.

Probiotic có hiệu quả nhất khi dùng trước khi bệnh xuất hiện, hoặc ở giai đoạn hồi phục sau khi đã khống chế được mầm bệnh.

Dùng probiotic chung với kháng sinh hay hóa chất diệt khuẩn thế nào cho khỏi phí?

Kháng sinh và hóa chất diệt khuẩn không phân biệt vi khuẩn tốt với vi khuẩn xấu. Dùng cùng lúc thì lợi khuẩn chết trước khi kịp làm việc. Đó là cách mất tiền phổ biến nhất mà chúng tôi gặp ngoài ao.

Một số nguyên tắc phối hợp:

• Với hóa chất diệt khuẩn nước (chlorine, BKC, iodine): chờ hóa chất phân hủy hết rồi mới đánh vi sinh môi trường, thường sau 2-3 ngày tùy loại và liều. Thời gian phân hủy của từng loại có ở bài chlorine xử lý nước ao.
• Với kháng sinh trộn ăn: không trộn chung probiotic vào cùng cữ có kháng sinh. Cách đơn giản nhất là dùng hết liệu trình kháng sinh rồi cho ăn probiotic liên tục để dựng lại hệ vi khuẩn trong ruột.
• Không nên chỉ diệt khuẩn liên tục. Diệt khuẩn quá tay làm ao trống lợi khuẩn, rồi vi khuẩn có hại quay lại nhanh hơn. Bài diệt khuẩn và kiểm soát hệ vi sinh phân tích kỹ điểm này.

Giai đoạn ngay sau kháng sinh, ruột tôm cá gần như trống lợi khuẩn. Lúc này cần lợi khuẩn có bào tử để chịu được dư lượng kháng sinh còn sót lại, lại phải ở dạng dễ trộn đều vào thức ăn. Ở Green Bio, chúng tôi thường khuyên dùng Biotic Pro.

Sản phẩm ở dạng lỏng, chứa Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis, dùng được cho cả tôm và cá. Với tôm, liều định kỳ là 7-10 ml/kg thức ăn cho tôm dưới 30 ngày tuổi (4 lần/ngày) và 5-7 ml/kg cho tôm lớn hơn (3 lần/ngày). Khi tôm có dấu hiệu đường ruột yếu, tăng lên 12-15 ml/kg thức ăn trong 4-5 ngày và giảm một nửa lượng thức ăn. Với cá, liều dùng theo hướng dẫn của kỹ sư, tùy loài và cỡ cá.

Tôm, cá và lươn ếch dùng probiotic có giống nhau không?

Không giống nhau. Cách ăn và cấu tạo ruột của từng loài quyết định cách cho probiotic.

Với tôm, thức ăn là viên chìm, tôm ăn rải rác dưới đáy. Probiotic dạng lỏng trộn vào thức ăn cần để thức ăn ráo khoảng 15-30 phút cho thấm, rồi mới rải, để lợi khuẩn không tan vào nước trước khi tôm ăn. Tôm ăn nhiều cữ nên chia probiotic theo cữ có hiệu quả hơn trộn dồn một lần.

Với cá như cá tra, cá rô phi, cá điêu hồng, thức ăn viên nổi được cá đớp rất nhanh. Phun hoặc trộn probiotic lên bề mặt viên rồi áo thêm một lớp chất kết dính (dầu, chất kết dính trộn thức ăn) sẽ giữ lợi khuẩn trên viên lâu hơn. Ruột cá dài hơn ruột tôm, nhưng vẫn phải cho ăn đều mới giữ được lợi khuẩn. Với ao cá, phần nước và đáy ao cũng cần lợi khuẩn môi trường. Ao nuôi cá mật độ cao thải ra rất nhiều phân.

Lúc đó Bio Clear, chứa Bacillus subtilis và Bacillus megaterium, giúp phân hủy chất thải ở đáy ao. Ủ 1 gói 250 g với 3 kg mật rỉ đường và 50 lít nước sạch trong 4-6 giờ, rồi tạt cho 2.000-2.500 m³ nước, đánh 5-7 ngày một lần.

Với lươn, ếch, hiện Green Bio chưa có chế phẩm probiotic riêng được ghi nhận cho hai loài này. Người nuôi lươn ếch muốn dùng lợi khuẩn nên gọi kỹ sư để được tư vấn liều dựa trên thức ăn (mồi tươi hay cám viên) và mật độ nuôi thực tế. Không nên tự ý lấy liều của tôm áp sang.

Đọc bao bì thế nào để biết probiotic có đáng tiền không?

Mật độ ghi càng cao chưa chắc đã tốt hơn. Người nuôi cần xem ba điểm trên bao bì:

• Tên chủng phải ghi tới loài, ví dụ Bacillus subtilis, chứ không chỉ ghi chung chung “vi sinh có lợi”.
• Đơn vị mật độ phải ghi rõ là CFU (số tế bào vi khuẩn sống) trên gam, trên kg hay trên ml. Cùng một con số, đơn vị khác nhau thì mật độ chênh nhau cả nghìn lần.
• Hạn dùng và điều kiện bảo quản: Lợi khuẩn chết dần theo thời gian, chính vì vậy nếu để ngoài nắng hoặc nơi có nhiệt độ cao vài tháng thì mật độ thật không còn như in trên bao.

Cách quy đổi CFU ra liều dùng thực tế đã có ở bài Bacillus subtilis nêu trên. Nếu người nuôi đang dùng nhiều gói của nhiều hãng mà không biết gói nào cho ruột, gói nào cho nước, có thể chụp bao bì gửi kỹ sư Green Bio để được tư vấn cách sắp xếp lại cho đỡ phí. Riêng nhóm chế phẩm dành cho tôm và cách dùng theo từng giai đoạn được tổng hợp ở bài men vi sinh cho tôm.

Câu hỏi người nuôi hay hỏi về probiotic

Kết luận

Hiểu đúng probiotic là gì sẽ giúp người nuôi dùng đúng lúc, đúng chỗ: gói trộn ăn cho ruột, gói tạt ao cho nước, cho ăn đều thay vì từng đợt, và không đặt kỳ vọng sai khi ao đã bùng bệnh. Probiotic không phải thuốc thần, nhưng là nền móng để tôm cá khỏe suốt vụ.

Nếu người nuôi chưa chắc ao mình đang thiếu lợi khuẩn ở ruột hay ở nước, hãy gọi Hotline 0982 266 640, hoặc gửi hình ảnh phân tôm, ruột tôm, màu nước kèm chỉ số pH, kiềm, NH3. Kỹ sư Green Bio sẽ xem trực tiếp và tính liều theo thể tích ao thực tế, miễn phí. Khi đã có phác đồ, người nuôi có thể đặt Biotic Pro hoặc tham khảo thuốc thủy sản cho cá và nhóm men vi sinh cho tôm của Green Bio.