Bệnh KHV trên cá chép koi là bệnh do virus Cyprinid herpesvirus 3 (CyHV-3, còn gọi là Koi herpesvirus) gây ra. Virus phá hủy mang, da và thận, và chỉ gây bệnh trên cá chép thường và cá koi ở mọi cỡ khi nước nằm trong khoảng 16 – 28°C. Một hồ koi nhiễm bệnh có thể mất phần lớn đàn chỉ trong 1 – 2 tuần. Phần lớn ổ dịch bắt nguồn từ những con cá mới mua trông hoàn toàn khỏe mạnh. Trong bài viết này, Green Bio sẽ hướng dẫn cho người nuôi cách nhận ra virus đang tiềm ẩn, cách lấy mẫu PCR, cách xử lý ổ dịch ở hồ koi cảnh khác với ao cá chép thịt ra sao, và quy trình cách ly cá mới có bước thử nhiệt.

Bệnh KHV trên cá Koi
Bệnh KHV trên cá Koi

Virus CyHV-3 và cách nó gây bệnh trên cá chép, cá koi

KHV là virus herpes có bộ gen ADN rất lớn. Nó chỉ chọn một loài vật chủ là Cyprinus carpio, gồm cá chép thịt và các dòng koi lai tạo từ cá chép. Trong nhóm bệnh trên cá chép, đây là bệnh có tốc độ chết nhanh nhất và hiện chưa có thuốc đặc trị. Cũng vì chỉ ưa một loài, KHV để lại một dấu hiệu dễ nhận ở ao nuôi ghép: cá chép chết hàng loạt, trong khi trắm, mè, rô phi cùng ao vẫn bơi ăn bình thường.

Virus vào cơ thể cá chủ yếu qua da và mang. Một thí nghiệm trên cá koi của Tiến sĩ Oren Gilad đăng trên DAO (2004) cho thấy:

  • ADN virus đã có mặt ở nhiều mô chỉ 1 ngày sau khi cá tiếp xúc với virus.
  • Lượng virus cao nhất nằm ở mang, thận và lách.
  • Lượng virus trong mô tăng theo thời gian và theo nhiệt độ nước.
Bệnh KHV trên cá chép thương phẩm
Bệnh KHV trên cá chép thương phẩm

Mang là nơi virus nhân lên mạnh nhất, nên khi bệnh lộ ra thì mang cá đã hư hại nhiều. Đó là lý do cá bệnh KHV thường chết vì ngạt, kể cả khi hồ được sục khí đầy đủ. Thận cũng bị tổn thương, cá mất khả năng giữ cân bằng muối và nước trong cơ thể. Điều này giải thích vì sao các biện pháp giảm gánh cho thận, như nâng nhẹ độ mặn, có giúp ích trong lúc chăm cá bệnh.

Ở Việt Nam, KHV không còn là bệnh chỉ nghe nói ở cá koi Nhật. Nhóm nghiên cứu của GS. TS Mansour trên tạp chí Fish Pathology (2016) đã xác định CyHV-3 bằng PCR là nguyên nhân các đợt cá chép chết hàng loạt năm 2010 – 2011 tại một trại giống và nhiều ao nuôi ở miền Bắc. Chủng virus phát hiện được cùng dòng gen với chủng đã ghi nhận ở Indonesia. Như vậy virus đã có mặt trong đàn cá chép thịt ở phía Bắc hơn chục năm nay, và nguồn lây cho hồ koi có thể đến từ cá nội địa chứ không chỉ từ cá nhập khẩu.

Nhiệt độ nước quyết định lúc nào KHV bùng phát

Với bệnh này, chiếc nhiệt kế quan trọng không kém kính hiển vi. Virus vẫn tồn tại trong cá ở nhiều mức nhiệt khác nhau, nhưng chỉ gây chết khi nước nằm trong một khoảng nhất định. Đọc đúng con số nhiệt độ giúp người nuôi biết lúc nào phải đề phòng và lúc nào có thể tạm yên tâm.

Bệnh KHV trên cá Koi
Nhiệt độ nước ảnh hưởng rất nhiều đến việc gây bệnh của Virus Cyprinid herpesvirus 3

Ngưỡng nhiệt gây chết và ngưỡng virus nằm im

Cũng trong thí nghiệm của Gilad đã dẫn ở trên, ADN virus được tìm thấy ở cá koi nuôi ở cả bốn mức nhiệt 13°C, 18°C, 23°C và 28°C. Tuy vậy, cá chỉ chết ở ba mức 18°C, 23°C và 28°C. Ở 13°C, cá vẫn nhiễm virus nhưng không chết.

Khi nước dưới khoảng 15°C, virus không biến mất mà chỉ nằm im trong cơ thể cá. Khi nước lên trên khoảng 30°C, virus gần như ngừng nhân lên. Khoảng nguy hiểm nhất là 18 – 26°C, đúng mức nhiệt nhiều người chơi koi cho là lý tưởng để cá lên màu và ăn khỏe. Mức nhiệt độ thích hợp cho cá nước ngọt vì thế cũng trùng với khoảng hoạt động mạnh nhất của KHV.

Thời điểm KHV dễ bùng phát ở miền Bắc và miền Nam

Ở miền Bắc, hồ koi và ao chép ngoài trời đi qua khoảng nguy hiểm hai lần mỗi năm. Lần thứ nhất là khi nước ấm dần từ tháng 3 đến tháng 5. Lần thứ hai là khi nước nguội dần từ tháng 9 đến tháng 11. Mùa đông, nước có ngày xuống dưới 15°C, cá nhiễm virus vẫn sống khỏe, và người nuôi dễ mua cá vào đúng lúc này mà không phát hiện gì. Sang xuân, nước vượt 18°C và dịch bùng lên, có khi vài tháng sau ngày nhập cá.

Ở miền Nam, nước hồ ngoài trời phần lớn thời gian trong năm ở mức 27 – 31°C, sát hoặc trên ngưỡng virus hoạt động mạnh. Vì vậy ổ dịch KHV ở miền Nam thường rơi vào ba tình huống:

  • Các đợt lạnh cuối năm làm nước hồ tụt về 24 – 26°C trong nhiều ngày.
  • Hồ có mái che kín, hồ trong nhà dùng máy lạnh hoặc bể cách ly đặt trong phòng.
  • Cá vừa nhập từ miền Bắc hoặc nước ngoài về, được cách ly ở nhiệt độ thấp hơn hồ chính.

Riêng tình huống thứ ba hay khiến người nuôi lúng túng nhất. Cá khỏe suốt thời gian cách ly, nhưng khi thả vào hồ chính, nhiệt độ thay đổi, virus được kích hoạt và lây sang cả hồ.

Cá mang virus tiềm ẩn, nguồn lây ít người để ý nhất

Điều làm KHV khó kiểm soát hơn hầu hết các bệnh khác trên koi là cá sống sót sau bệnh, hoặc cá từng nhiễm ở nhiệt độ thấp, có thể mang virus suốt đời. Những con cá này trông bình thường, ăn tốt, màu đẹp và vẫn được mua bán, đem đi giao lưu như mọi con cá khỏe khác.

Nghiên cứu của GS. Tiến sĩ Ling Jin trên Journal of Virology (2011) theo dõi những con koi khỏe từng phơi nhiễm virus và ghi nhận ba điểm:

  • ADN virus nằm trong bạch cầu, tức các tế bào máu trắng của cá, nhưng không tìm thấy virus đang hoạt động.
  • Mẫu nhớt mang và mẫu phân lấy cách ngày trong suốt 1 tháng đều không phát hiện virus.
  • Sau khi cá bị sốc nhiệt, đến ngày thứ 8 virus đã xuất hiện trở lại trong cả mẫu mang lẫn mẫu phân.

Kết quả này có ý nghĩa rất thực tế với người nuôi koi. Một tờ phiếu PCR âm tính lấy từ nhớt mang của cá khỏe chưa chứng minh được cá sạch virus. Nó chỉ cho biết lúc lấy mẫu, virus chưa thải ra ngoài. Việc cá ra âm tính ở trại bán rồi phát bệnh sau 1 – 2 tuần về hồ mới, khi nhiệt độ nước, mật độ nuôi và độ căng thẳng do vận chuyển đều thay đổi, không có gì bất thường. Phần cách ly ở cuối bài được xây dựng dựa trên chính đặc điểm này.

Diễn tiến của một ổ dịch KHV trong hồ koi

Một ổ dịch KHV điển hình bắt đầu từ 1 – 3 tuần sau khi hồ nhận cá mới, hoặc sau một đợt nước chuyển từ lạnh sang ấm. Trong vài ngày đầu, cá chỉ ăn kém và hay tách đàn, rất dễ bị bỏ qua vì người nuôi nghĩ cá đang quen nước mới.

Sau đó, các dấu hiệu lộ ra theo thứ tự khá đều:

  • Cá bơi lờ đờ, tụ quanh chỗ nước chảy mạnh như miệng thác lọc, đầu ống hồi hoặc sát đá sủi. Có con nằm nghiêng dưới đáy, chạm vào mới bơi đi.
  • Mang hoại tử loang lổ, mảng trắng xám xen với mảng đỏ sẫm, mép mang gặm nhấm và có nhiều nhớt bẩn bám. Đây là dấu hiệu nặng ký nhất, lật nắp mang là thấy.
  • Da đổi khác. Lúc đầu da tiết nhớt bất thường, về sau mất nhớt từng mảng, sờ vào thấy nhám như giấy ráp, có khi nổi các mảng trắng đục. Ở koi nền trắng như Kohaku hay Showa, vùng da mất nhớt nhìn rất rõ khi soi đèn.
  • Mắt trũng sâu vào hốc, khác với mắt lồi của bệnh xuất huyết mùa xuân.
  • Gốc vây và vùng bụng có thể xuất huyết. Phần này dễ khiến người nuôi chỉ nghĩ đến vi khuẩn.

Kiểu chết cũng là một dấu hiệu nhận biết. Chỉ vài ngày sau khi có con chết đầu tiên, số cá chết tăng vọt, và trong 1 – 2 tuần có thể mất phần lớn đàn. Cá to, cá nhỏ, cá đắt tiền hay rẻ tiền đều chết như nhau. Nếu trong hồ có cá vàng hoặc cá khác loài mà chúng vẫn khỏe, thì khả năng là KHV càng cao.

Những bệnh dễ nhầm với KHV trên cá koi

Nhiều bệnh trên koi cũng gây hoại tử mang, mất nhớt hoặc chết nhanh. Nhầm KHV với các bệnh khác thì người nuôi đánh thuốc sai, và ngược lại, nhầm bệnh khác thành KHV có thể dẫn đến tiêu hủy cả hồ cá quý một cách oan uổng. Bảng dưới đây là những điểm chúng tôi đối chiếu khi xem ảnh mang và nghe người nuôi kể diễn tiến.

BệnhNhiệt độ nước hay gặpMangDa, mắtKiểu chếtHướng xác định
KHV (CyHV-3)18 – 28°CHoại tử loang lổ trắng xám xen đỏ, nhiều nhớtMất nhớt, nhám, mắt trũngChết rộ trong 1 – 2 tuần, chỉ cá chép và koiPCR mẫu mang, thận
Bệnh ngủ ở koi do Carp edema virus (CEV)15 – 25°CHoại tử, sưng phùMắt trũng, cá nằm lì dưới đáy như ngủChết nhanh, hay gặp ở cá mới nhậpPCR riêng cho CEV
Xuất huyết mùa xuân (SVC)11 – 17°CNhợt nhạtMắt lồi, bụng chướng, xuất huyết từng đámCấp tính khi nước lạnhPCR
Thối mang do vi khuẩnNước ấm, đáy bẩnMảng vàng nhạt ở đầu sợi mangCó thể có vết bạc màu trên lưngRải rác rồi tăng dầnSoi tươi, nuôi cấy
Sán lá mang, trùng quả dưaQuanh năm, mạnh khi nhiệt độ dao độngNhợt, nhiều nhớtCá cọ mình, có chấm trắng (trùng quả dưa)Rải rác, cá gầySoi kính hiển vi
Ngộ độc NH3, NO2Hồ mới, lọc yếuThâm, sẫm màuĐỏ da đồng loạtNhiều con cùng lúc, mọi loài cá trong hồTest nước

Bệnh ngủ ở koi là bệnh chúng tôi gặp bị nhầm với KHV nhiều nhất. Cả hai cùng gây mắt trũng và hoại tử mang, cùng bùng ở cá mới nhập trong khoảng nhiệt độ gần nhau. Chỗ khác dễ thấy nhất là cá bị CEV nằm lì dưới đáy hồ thành từng đám, trong khi cá bị KHV thường chen về chỗ nước chảy và sủi khí. Hai virus khác nhau hoàn toàn, nên chỉ PCR mới tách được chắc chắn.

Bệnh Virus mùa xuân trên cá chép
Bệnh Virus mùa xuân trên cá chép

So với bệnh virus mùa xuân trên cá chép, KHV xuất hiện ở nước ấm hơn và làm mắt cá trũng xuống chứ không lồi ra. Tuy vậy, hai bệnh có phần nhiệt độ chồng lên nhau ở khoảng 16 – 17°C. Vùng hoại tử ở mang trong bệnh KHV cũng rất dễ bị bội nhiễm Flavobacterium columnare, loại vi khuẩn gây bệnh thối mang ở cá, vì vậy soi tươi thấy vi khuẩn chưa đủ để loại trừ virus. Khi hồ có sán lá đơn chủ trên mang với mật độ dày, mang cá cũng nhợt và tiết nhiều nhớt, nhưng cá thường chết rải rác kéo dài chứ không chết rộ như KHV.

Cách lấy mẫu gửi đi xét nghiệm PCR

Mắt thường chỉ giúp nghi ngờ KHV. Muốn kết luận phải xét nghiệm PCR, phương pháp tìm đúng đoạn gen đặc trưng của virus trong mẫu cá. Ở Việt Nam, quy trình chẩn đoán bệnh này được quy định trong tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-6:2019 về bệnh do Koi herpesvirus ở cá chép (áp dụng cho cả cá koi), do Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I biên soạn. Các phòng xét nghiệm thú y thủy sản đạt chuẩn đều làm theo quy trình này.

Mẫu tốt nhất là cá đang có dấu hiệu bệnh nhưng còn sống, hoặc vừa chết chưa quá vài giờ. Như nghiên cứu của Gilad đã dẫn ở trên cho thấy, mang và thận là hai cơ quan chứa nhiều virus nhất, nên phòng xét nghiệm thường ưu tiên lấy hai cơ quan này. Cá chết lâu, đã trương bụng hoặc bốc mùi thì virus bị phân hủy và vi khuẩn mọc tràn lan, kết quả dễ sai. Khi gửi cá đi xa, người nuôi nên cho cá vào túi nước có bơm oxy, hoặc bọc cá vừa chết trong túi kín rồi ướp đá. Không cấp đông cá và không ngâm cá vào cồn hay formol nếu phòng xét nghiệm không yêu cầu.

Với cá koi giá trị cao còn khỏe, một số phòng xét nghiệm nhận mẫu máu hoặc mẫu sinh thiết mang mà không cần giết cá. Như phần cá mang virus tiềm ẩn đã nói, kết quả âm tính của cá khỏe chỉ có giá trị ở thời điểm lấy mẫu. Kết quả này cần đi kèm một đợt cách ly có thử nhiệt mới đủ để yên tâm.

Nếu người nuôi đang có ảnh mang cá, video cá bơi và số đo nhiệt độ hồ trong tay mà chưa biết có nên gửi mẫu hay không, kỹ sư Green Bio có thể xem qua để khoanh vùng nhóm bệnh trước. Hotline 0982 266 640 nhận tư vấn miễn phí, kỹ sư cũng hướng dẫn cách lấy và đóng gói mẫu sao cho kết quả không bị sai.

Cách xử lý KHV trên ồ koi cảnh và ao cá chép thương phẩm

Cùng một virus nhưng cách xử lý phụ thuộc rất nhiều vào hình thức nuôi. Hồ koi cảnh vài chục khối nước, mỗi con cá có thể đáng giá hàng chục triệu đồng, và người nuôi chỉnh được nhiệt độ. Ao cá chép thịt vài nghìn khối nước, cá giá thấp, mực nước phụ thuộc vào thời tiết và nối với kênh mương chung của cả vùng. Áp một phác đồ cho cả hai nơi thường không hiệu quả ở nơi nào.

Với hồ koi cảnh

Khi PCR dương tính hoặc nghi ngờ rất mạnh, việc đầu tiên là ngưng mọi hoạt động chuyển cá ra vào hồ. Người nuôi cũng không nên đem cá bệnh sang hồ khác để “cứu” riêng, vì làm vậy chỉ mở thêm một ổ dịch mới.

Biện pháp có cơ sở rõ nhất với hồ koi là đưa nước ra khỏi khoảng nhiệt độ virus hoạt động mạnh, cụ thể là nâng dần nhiệt độ lên khoảng 30°C. Ở mức này virus gần như ngừng nhân lên, và cá còn đủ sức có cơ hội tạo được miễn dịch. Cần nâng chậm, mỗi ngày khoảng 1 – 2°C, rồi giữ ổn định trong vài tuần. Nâng gấp làm cá sốc thêm, mà nước càng nóng thì oxy hòa tan trong hồ càng giảm, đúng lúc mang cá đang hoại tử và cần oxy nhất. Vì vậy song song với nâng nhiệt phải tăng sục khí, và giữ cho mặt nước luôn xao động.

Hồ cá Koi
Hồ cá Koi

Muối ăn không diệt được KHV, nhưng nâng độ mặn hồ lên khoảng 0,3 – 0,5% (3 – 5 kg muối không i-ốt cho mỗi khối nước) giúp cá đỡ mất muối qua vùng da và mang bị tổn thương, giảm gánh cho thận. Muối cũng hạn chế phần nào nấm và ký sinh trùng mọc lên trên vết hoại tử. Nên chia muối làm 2 – 3 lần trong 2 – 3 ngày và kiểm tra lại thể tích hồ thật kỹ, vì tính sai thể tích là lỗi gây quá liều phổ biến ở hồ koi. Trong lúc cá bệnh nên ngưng cho ăn hoặc chỉ cho rất ít, vì cá không tiêu hóa được, thức ăn thừa chỉ làm khí độc NH3 tăng trong khi hệ lọc đang yếu.

Cá chết phải vớt ra ngay trong ngày, cho vào túi kín và tiêu hủy, không vứt ra cống hay kênh rạch. Mỗi hồ có vợt, xô và ống siphon riêng. Tay người chăm cá cần được rửa sạch trước khi chạm vào hồ khác.

Với ao cá chép thương phẩm và ao nuôi ghép

KHV là bệnh nguy hiểm thuộc diện cơ quan thú y cần được biết khi có nghi ngờ. Khi ao cá chép chết rộ ở nước 18 – 28°C mà cá khác trong ao vẫn khỏe, người nuôi nên báo ngay cho thú y xã hoặc chi cục chuyên ngành ở địa phương để được lấy mẫu và hướng dẫn khoanh vùng. Ở quy mô ao, không có cách nào nâng nhiệt nước lên 30°C, nên mục tiêu không còn là cứu từng con cá. Mục tiêu là không để virus đi ra khỏi ao.

Trong thời gian chờ kết quả, người nuôi ngưng thay nước và tuyệt đối không xả nước ao bệnh ra kênh chung. Cá chết được vớt hằng ngày, chôn trong hố có rắc vôi bột, cách xa nguồn nước. Ao nuôi ghép thì vẫn cho cá khác ăn bình thường nhưng giảm lượng, đồng thời theo dõi riêng từng loài để biết dịch có lan rộng ra ngoài cá chép hay không.

Lượng virus trôi tự do trong nước ao cần được giảm xuống để hạn chế lây qua chim cò, dụng cụ và người qua lại giữa các ao. Lúc này hợp lý nhất là một loại thuốc sát trùng có phổ diệt virus và an toàn cho cá còn sống.

Vua Diệt Khuẩn
Vua Diệt Khuẩn

Vua Diệt Khuẩn kết hợp glutaraldehyde với benzalkonium chloride (BKC), hai chất diệt được virus, vi khuẩn và bào tử nấm ngay trong nước. Khi ao có bệnh, liều tạt là 1 lít cho 2.000 m³ nước, tạt đều lúc trời nắng và bật quạt hoặc sục khí trong khi tạt. Thuốc chỉ xử lý virus ở trong nước, không chữa được cá đã nhiễm. Thuốc cũng không nên tạt nhiều ngày liền trên cùng một ao, và cần ngưng 3 ngày trước khi thu hoạch. Với hồ koi nhỏ có hệ lọc vi sinh, liều phải tính theo thể tích thực tế và tình trạng lọc, nên dùng theo hướng dẫn của kỹ sư.

Kháng sinh chỉ dành cho bội nhiễm

Không có loại kháng sinh nào diệt được virus KHV, và đánh kháng sinh ngay khi cá vừa chết là một trong những khoản chi lãng phí nhất chúng tôi gặp ở các ổ dịch này. Kháng sinh chỉ có vai trò khi vùng da và mang hoại tử bị vi khuẩn tấn công thêm. Lúc đó cá xuất hiện vết loét đỏ lan rộng, vảy dựng hoặc mang có mảng vàng của vi khuẩn thối mang. Hai nhóm vi khuẩn hay bội nhiễm là vi khuẩn Aeromonas, loại gây xuất huyết lở loét quen thuộc trên cá chép, và vi khuẩn Flavobacterium, loại bám vào mép mang đã hoại tử.

Khi cá còn ăn được, florfenicol trộn thức ăn là lựa chọn hay được dùng cho nhóm Aeromonas. Cách tính liều theo thể trọng và thời gian ngưng thuốc của kháng sinh florfenicol trong thủy sản cần được áp đúng cho cá chép. Với koi đã bỏ ăn, trộn thuốc vào thức ăn gần như vô ích, và quyết định có dùng kháng sinh hay không nên dựa vào kết quả kháng sinh đồ hoặc ý kiến bác sĩ thú y thủy sản.

Cá koi sống sót sau dịch có nên giữ lại không?

Sau một ổ dịch KHV, những con koi còn lại thường đã có kháng thể và hiếm khi phát bệnh lại. Tuy vậy, như nghiên cứu của Eide đã dẫn ở trên cho thấy, chúng gần như chắc chắn vẫn mang virus trong máu và có thể thải virus ra mỗi khi bị sốc nhiệt hoặc vận chuyển. Vì vậy quyết định giữ hay bỏ cá phụ thuộc vào việc người nuôi định làm gì với đàn cá sau này.

Nếu hồ là bộ sưu tập khép kín, chủ hồ không bán cá, không đem cá đi triển lãm và chấp nhận không nhập thêm cá mới, thì giữ lại đàn sống sót là lựa chọn hợp lý về mặt kinh tế. Ngược lại, với trại koi thương phẩm, cửa hàng hay người hay trao đổi cá, giữ lại cá mang virus đồng nghĩa với việc mỗi con cá bán ra đều có thể mang dịch đến hồ của khách. Thiệt hại về uy tín khi đó lớn hơn nhiều so với giá trị số cá còn lại. Với ao cá chép thịt, cá sống sót không nên dùng làm cá bố mẹ hay bán làm giống. Nếu đã đủ cỡ, nên thu hoạch bán thịt sau khi hết thời gian ngưng thuốc, theo hướng dẫn của cơ quan thú y.

Cách ly cá mới để chặn KHV ngay từ đầu

Phần lớn ổ dịch KHV trong hồ koi bắt đầu từ một con cá mới. Vì vậy công đoạn cách ly đáng đầu tư hơn mọi loại thuốc. Lời khuyên cách ly 3 – 4 tuần thì nhiều người đã biết, nhưng điểm hay bị bỏ qua là nhiệt độ nước trong bể cách ly. Cách ly ở 15°C hoặc 30°C thì virus không lộ ra, hết hạn cách ly cá vẫn trông sạch và người nuôi yên tâm thả vào hồ chính.

Một quy trình cách ly có thử nhiệt mà chúng tôi hướng dẫn cho các hồ koi gồm các bước sau:

  • Bể cách ly đặt xa hồ chính, có hệ lọc, sục khí, vợt và xô riêng. Nước thải từ bể không chảy về hồ chính.
  • Giữ nước bể ở khoảng 22 – 25°C trong ít nhất 3 tuần, tốt nhất là 4 tuần, để nếu cá mang virus thì virus có điều kiện lộ ra trong bể chứ không phải trong hồ chính. Ở miền Nam, bể ngoài trời thường nóng hơn mức này, cần che mát hoặc đặt bể trong nhà.
  • Có thể thả cùng 1 – 2 con cá chép thường khỏe, không rõ tiền sử bệnh, làm cá chỉ điểm. Chúng nhạy với virus và rẻ tiền, nếu chúng có dấu hiệu bệnh thì lô koi mới chắc chắn có vấn đề.
  • Theo dõi hằng ngày: cá ăn uống ra sao, nhớt da thế nào, màu mang và cá có tụ về chỗ nước chảy hay không. Bất kỳ con nào chết hoặc có dấu hiệu nghi ngờ đều được gửi PCR ngay.
  • Hết đợt cách ly mà mọi cá đều khỏe mới gộp vào hồ chính. Nếu có điều kiện, xét nghiệm PCR thêm một lần ở cuối đợt cách ly.

Cách làm này không thay thế được xét nghiệm, nhưng bù vào chỗ yếu của PCR đối với cá mang virus tiềm ẩn. Mua cá từ trại có quy trình xét nghiệm và cách ly định kỳ vẫn là điều kiện đầu tiên. Ngay cả khi đã có giấy âm tính, cá vẫn cần đi qua bể cách ly.

Làm sạch hồ và hệ lọc sau ổ dịch

Khi đã quyết định làm lại hồ, người nuôi cần nhớ rằng KHV không sống lâu ngoài cơ thể cá, nhưng lại bám được vào bùn đáy, vật liệu lọc, đá trang trí và dụng cụ ẩm. Vì vậy phải dọn sạch hồ một cách triệt để chứ không chỉ thay nước.

Thứ tự hợp lý là: tháo cạn hồ, bỏ bùn đáy, rửa sạch vật liệu lọc và ngâm sát trùng, phơi khô những phần phơi được. Với hồ xi măng và đường ống, chlorine ở nồng độ cao để qua đêm là cách quen thuộc và rẻ tiền. Sau đó phải xả và sục khí thật kỹ cho đến khi không còn mùi clo mới được châm nước nuôi. Vợt, xô, ống siphon, bơm và cả găng tay đều cần được ngâm sát trùng như hồ.

Vi sinh Bio Clear
Vi sinh Bio Clear

Vật liệu lọc đã sát trùng thì không còn vi khuẩn có lợi. Đây là lúc dễ xảy ra ngộ độc amoni nhất khi thả lại cá, vì vậy cần cho lọc chạy và bổ sung vi sinh trong 2 – 3 tuần trước khi thả cá thật. Sau khi dùng hóa chất ít nhất 48 giờ, men vi sinh dạng Bacillus như Bio Clear giúp phân hủy chất hữu cơ còn sót lại ở đáy và trong lọc, đồng thời giảm NH3, NO2. Vi sinh cần được ủ với mật rỉ vài giờ trước khi dùng. Liều cho hồ koi nhỏ nên được tính theo thể tích thực tế của hồ và lọc. Lứa cá đầu tiên thả lại vẫn phải đi qua bể cách ly như cá mới mua.

Câu hỏi thường gặp về bệnh KHV trên cá koi

Cá koi nhập từ Nhật đã có giấy xét nghiệm KHV âm tính thì còn cần cách ly không?

Vẫn cần, vì giấy âm tính chỉ phản ánh tình trạng mẫu ở thời điểm lấy. Cá mang virus tiềm ẩn có thể không thải virus ra mang trong nhiều tuần liền, đến khi bị sốc nhiệt hoặc qua một chặng vận chuyển dài mới bùng lên. Hành trình từ trại bên Nhật về hồ ở Việt Nam có đủ cả hai yếu tố đó. Người nuôi nên cho lô cá này qua bể cách ly ở 22 – 25°C trong 3 – 4 tuần trước khi gộp vào hồ chính.

Cá vàng, cá trắm cỏ nuôi chung với koi có bị lây KHV không?

Cá vàng, cá trắm cỏ và cá mè không phát bệnh KHV, nên trong ổ dịch chúng thường vẫn khỏe trong khi koi chết. Tuy vậy, một số nghiên cứu đã tìm thấy ADN virus trên cá vàng nuôi chung với cá bệnh, vì thế không loại trừ được khả năng chúng mang virus qua lại giữa các hồ. Cá vàng cũng có một loại virus herpes riêng (CyHV-2) gây bệnh hoại tử mang trên chính chúng, đây là bệnh khác chứ không phải KHV. Sau ổ dịch, không nên chuyển cá vàng hay cá khác loài từ hồ bệnh sang hồ sạch.

Hồ koi đã có KHV thì để trống bao lâu mới thả cá lại được?

Thời gian để trống quan trọng ít hơn việc hồ có được làm sạch và phơi khô đúng cách hay không. Sau khi sát trùng, rửa, phơi khô hồ và lọc, chúng tôi thường khuyên chờ thêm 2 – 3 tuần để hệ lọc vi sinh chạy ổn định rồi mới thả cá. Trong thời gian này, chỉ số amoni và nitrit cần được đo hằng ngày. Khoảng chờ này chủ yếu để lọc hoạt động trở lại, vì virus đã bị xử lý ở bước sát trùng.

Có vắc-xin phòng KHV cho cá koi không?

Vắc-xin từ virus nhược độc (virus đã làm yếu, không còn gây bệnh) đã được nhóm của Ronen và cộng sự công bố trên tạp chí Vaccine (2003) và từng được dùng ở một số nước. Tuy vậy, Loại vắc-xin KHV nào được cấp phép lưu hành tại Việt Nam. Cá được tiêm vắc-xin cũng có thể cho kết quả xét nghiệm kháng thể dương tính, dễ gây hiểu lầm khi mua bán. Ở điều kiện hiện nay, cách ly có thử nhiệt vẫn là biện pháp phòng bệnh khả thi nhất với người nuôi koi trong nước.

Kết luận

Bệnh KHV trên cá chép koi chưa có thuốc chữa, nhưng hoàn toàn có thể chặn được nếu người nuôi hiểu ba điều: virus chỉ gây chết trong khoảng nhiệt độ nhất định, cá trông khỏe vẫn có thể mang virus, và ổ dịch ở hồ koi cảnh phải xử lý khác với ở ao cá chép thịt. Đọc nhiệt kế đúng lúc, gửi PCR đúng mẫu và cách ly cá mới có thử nhiệt thường đáng giá hơn bất kỳ loại thuốc nào đổ vào hồ sau khi cá đã chết.

Nếu hồ của người nuôi đang có koi tụ về chỗ nước chảy, mang loang lổ trắng đỏ hoặc vừa nhập lô cá mới và muốn lập lịch cách ly cho đúng, hãy gửi ảnh mang, video cá bơi, nhiệt độ nước và thể tích hồ qua Hotline 0982 266 640. Kỹ sư Green Bio sẽ cùng người nuôi khoanh vùng bệnh, hướng dẫn lấy mẫu xét nghiệm và tính liều sát trùng theo đúng thể tích ao hoặc hồ.

Nhận tư vấn
Chat ngay
0982 266 640
GỌI NGAY