Tảo sợi là gì? Cách diệt tảo sợi trong ao nuôi tôm không làm sốc tôm

Tảo sợi là nhóm tảo lục mọc thành sợi dài, bám ở đáy ao, mé bờ và mặt bạt rồi kết thành búi nổi như bông gòn xanh. Các chi thường gặp là Cladophora, Chaetomorpha (người nuôi hay gọi là rong mền) và Rhizoclonium. Tảo lam, tảo mắt làm nước đổi màu, còn tảo sợi chỉ bùng lên khi nắng chiếu được xuống tới đáy ao. Vì vậy, cách diệt tảo sợi có hiệu quả lâu dài là gây lại màu nước, không phải đánh thuốc liên tục. Bài viết này, Green Bio sẽ hướng dẫn phân biệt tảo sợi trong ao nuôi tôm với nhớt bạt, nấm đồng tiền, và cách xử lý theo từng vị trí tảo bám.

Tảo sợi khác gì những loại tảo làm đổi màu nước?

Đi kiểm tra ao, người nuôi thấy một đám xanh lục dưới đáy ao, ở góc ao hoặc dọc mé bạt. Lấy que khều lên thì được cả nắm sợi mảnh, dài, mềm, giống tóc. Nước ao lúc đó vẫn có thể trong hoặc rất nhạt màu. Đó là tảo sợi. Đây là nhóm tảo đa bào, các tế bào nối với nhau thành sợi, nhìn được bằng mắt thường. Các loại tảo trôi nổi chỉ thấy được qua màu nước.

Khác biệt này quyết định cách xử lý. Trong bài phân biệt tảo độc và tảo có lợi trong ao tôm, Green Bio đã phân tích nhóm tảo trôi nổi: tảo khuê, tảo lục đơn bào, tảo lam, tảo giáp, tảo mắt. Chúng sống lơ lửng trong tầng nước và cạnh tranh nhau theo tỷ lệ đạm, lân. Tảo sợi thì sống bám. Nó cần một chỗ để bám và cần ánh sáng chiếu tới chỗ bám đó. Khi màu nước ao đậm và ổn định, ánh sáng không xuống được đáy, nên tảo sợi gần như không có cơ hội phát triển.

Ở vùng nước lợ Đồng bằng sông Cửu Long, nhóm tác giả Trường Đại học Cần Thơ đã ghi nhận 15 loài rong xanh họ Cladophoraceae tại Bạc Liêu và Cà Mau, thuộc ba chi Cladophora, Rhizoclonium và Chaetomorpha. Tần suất xuất hiện trong ao tôm quảng canh cải tiến cao hơn ao bỏ hoang và kênh rạch. Nhóm rong này phát triển quanh năm, còn thành phần loài thay đổi chủ yếu theo độ mặn từng mùa. Nói cách khác, tảo sợi không phải “tai nạn” của một vụ. Nó luôn có sẵn trong nguồn nước cấp và chỉ chờ điều kiện thuận lợi.

Người nuôi hay gọi chung “rêu”, “rong”, “nhớt xanh” cho nhiều thứ khác nhau. Trong bài này, tảo sợi được hiểu là các búi sợi xanh lục kéo ra được thành sợi dài. Rong bún (dạng ống rỗng) cũng mọc trong ao lợ và xử lý tương tự, nhưng hình dạng dễ nhận hơn.

Vì sao ao tôm mọc tảo sợi?

Câu trả lời ngắn gọn: ánh sáng chiếu tới đáy ao, cộng với dinh dưỡng tồn ở nền đáy. Từ hai điều kiện này, có thể chỉ ra những ao và những thời điểm dễ bị tảo sợi nhất.

• Nước quá trong, ao chưa lên màu: Hay gặp ở 2 đến 4 tuần đầu vụ, khi gây màu thất bại, hoặc ngay sau khi cắt tảo, sụp tảo làm nước trong veo. Một nghiên cứu trên ao nuôi cua đăng tại tạp chí Biology năm 2026 ghi nhận độ che phủ của tảo sợi tăng theo độ trong của nước và giảm khi hàm lượng diệp lục a (chỉ thị mật độ tảo trôi nổi) tăng. Nghĩa là tảo trôi nổi càng dày thì tảo sợi càng khó phát triển.
• Chỗ nông trong ao: Mé bờ, trảng ao, gờ bạt sát mực nước và ao mực nước thấp hơn 1 m là nơi tảo sợi mọc trước tiên. Ở đó ánh sáng xuống tới đáy ngay cả khi nước có màu nhẹ.
• Đáy ao đất còn sót gốc tảo vụ trước: Ao cải tạo sơ sài, không vét hết búi tảo cũ, chỉ cần lấy nước vào là các mảnh sợi còn sống mọc lại.
• Nước cấp không lọc kỹ: Mảnh tảo sợi trôi theo nước kênh vào ao. Ao lắng không được xử lý thì nhiều khi lại trở thành nơi ươm tảo sợi.
• Ít thay nước, nắng gắt kéo dài: Nhiệt độ cao, nước tù và dinh dưỡng tích tụ dưới đáy làm thảm tảo dày lên rất nhanh.

Theo những gì chúng tôi gặp ngoài ao, mô hình hay có tảo sợi nhất là ao đất quảng canh cải tiến, ao tôm sú và tôm lúa: nước nông, mật độ thấp, ít khi lên màu đậm. Với ao thâm canh lót bạt, tảo sợi thường bám dọc gờ bạt ở mực nước trong tháng đầu, lúc nước còn trong.

Phân biệt tảo sợi với nhớt bạt, nấm đồng tiền và đóng rong

Nhầm lẫn thường xảy ra ở ao lót bạt. Nhớt bạt, nấm đồng tiền và tảo sợi đều là “thứ gì đó bám trên bạt”, nhưng cách xử lý gần như ngược nhau. Cách thử đơn giản nhất: lấy que hoặc ngón tay khều lên. Tảo sợi kéo ra được thành sợi dài, buông ra thì xòe như tóc. Nhớt bạt chỉ là lớp nhầy trơn, không có sợi. Mảng nấm thì bám chặt thành hình tròn.

Nếu là mảng tròn bám chặt, người nuôi nên xem bài cách xử lý nấm đồng tiền, vì chà rửa hay đánh hóa chất lúc này có thể làm nấm lan rộng. Nếu lớp bám nằm trên vỏ tôm thì đó là tôm bị đóng rong, xử lý theo hướng hỗ trợ tôm lột xác, không phải diệt tảo trong ao.

Có một dấu hiệu riêng của tảo sợi mà người nuôi có thể tự kiểm tra: buổi sáng thảm tảo nằm dưới đáy, khoảng 11 giờ đến 14 giờ thì từng mảng nổi lên mặt. Khi quang hợp mạnh, oxy sinh ra dưới dạng bọt khí bị giữ lại trong búi sợi và nâng cả mảng tảo lên. Chiều tối bọt khí tan, tảo chìm lại. Nước ao “có rác xanh lúc trưa, sáng ra lại sạch” gần như chắc chắn là tảo sợi.

Tảo sợi gây hại cho tôm như thế nào?

Tảo sợi không phải mầm bệnh và không tiết độc tố như một số loài tảo lam. Thiệt hại đến từ việc nó thay đổi môi trường ở đúng tầng nước tôm sống: tầng đáy.

• Làm oxy và pH ở tầng đáy dao động mạnh: Ban ngày thảm tảo quang hợp mạnh, đẩy oxy và pH lên cao. Ban đêm cả thảm tảo hô hấp, trong khi nước dưới đáy lớp thảm gần như không lưu thông. Kết quả là oxy dưới thảm tảo lúc 3 đến 5 giờ sáng có thể thấp hơn nhiều so với số đo ở mặt nước. Người nuôi đo oxy hòa tan trong ao bằng máy ở tầng mặt sẽ thấy vẫn ổn, trong khi tôm dưới đáy đang thiếu oxy. Buổi chiều, pH ở ao nhiều tảo sợi thường lên quá ngưỡng pH thích hợp cho ao tôm.
• Tạo vùng đáy yếm khí, sinh khí độc: Thảm tảo giữ lại thức ăn thừa, phân tôm và xác tảo già ở phía dưới. Khi tảo tàn hàng loạt, nhất là sau mưa lớn hoặc sau khi đánh hóa chất, lượng chất hữu cơ này phân hủy cùng lúc và sinh ra khí độc H2S ở đúng nơi tôm bò.
• Vướng tôm lột và tôm nhỏ: Tôm vừa lột vỏ mềm, yếu, dễ bị kẹt hoặc phải ẩn trong búi tảo. Tôm giống mới thả cũng vướng vào sợi tảo. Khi tôm bị kẹt, lớp sợi dày lại khiến người nuôi khó phát hiện tôm yếu, tôm chết dưới đáy.
• Phá thiết bị và cản việc quản lý ao: Sợi tảo quấn vào cánh quạt, bịt lưới lọc, tắc đầu hút xi phông. Thảm tảo còn che mất khu vực đáy, nên việc kiểm tra sàng ăn và gom chất thải gần như không làm được.
• Giành dinh dưỡng với tảo có lợi: Tảo sợi hút đạm, lân trong nước nên tảo khuê, tảo lục đơn bào không lên được. Nước càng trong thì tảo sợi càng phát triển. Đây là vòng luẩn quẩn ở những ao “gây màu mãi không lên”.

Có phải ao nào có tảo sợi cũng phải diệt?

Không. Với ao thâm canh, siêu thâm canh lót bạt, tảo sợi chỉ gây hại và cần xử lý ngay khi mới thấy. Với ao đất quảng canh, tôm sú và tôm lúa, câu chuyện khác hơn.

Một lượng tảo sợi vừa phải ở mé ao là nơi trú ẩn cho tôm lột và là giá thể cho vi sinh vật, động vật nhỏ làm thức ăn tự nhiên. Một thử nghiệm do Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế về Khoa học Nông nghiệp Nhật Bản (JIRCAS) công bố về mô hình nuôi kết hợp tôm sú với rong ghi nhận tôm sú vẫn gặm tảo sợi Rhizoclonium ngay cả khi đã được cho ăn thức ăn công nghiệp đến no. Loài tảo này người nuôi thường vớt bỏ vì nghĩ nó làm tôm chậm lớn.

Vì vậy, ở ao quảng canh, chúng tôi không khuyên diệt sạch tảo sợi. Chỉ nên kiểm soát khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Tảo đã phủ kín khu vực giữa ao, nơi tôm kiếm ăn chính, chứ không chỉ ở mé bờ.
• Tảo nổi thành thảm lớn buổi trưa, che mặt nước nhiều ngày liền.
• Sáng sớm tôm tấp mé, nổi đầu dù quạt vẫn chạy.
• Đáy dưới thảm tảo có mùi hôi, bùn đen khi khều lên.

Cách diệt tảo sợi trong ao nuôi tôm theo vị trí tảo mọc

Không có thuốc nào diệt tảo sợi một lần là sạch hẳn. Hóa chất làm tảo chết nhanh, nhưng chỉ cần nước còn trong là vài tuần sau tảo mọc lại từ các mảnh sợi sót dưới đáy. Cách xử lý dưới đây gồm ba việc: lấy tảo ra khỏi ao, cắt ánh sáng xuống đáy, dọn phần xác còn lại. Thứ tự và mức độ của từng việc phụ thuộc vào vị trí tảo đang mọc.

Tảo bám gờ bạt và mé bờ chỗ nông

Đây là trường hợp nhẹ nhất và hay gặp ở ao lót bạt tháng đầu. Dùng chổi cán dài hoặc bàn cào bọc lưới kéo tảo từ gờ bạt xuống, rồi vớt bằng vợt lưới mắt nhỏ. Nên làm vào buổi chiều mát, khi tảo đã nổi bớt và tôm ít căng thẳng. Làm từ đầu gió về cuối gió để tảo trôi dồn về một góc dễ vớt.

Một lưu ý nhỏ nhưng hay bị bỏ qua: không phơi tảo vừa vớt ngay trên bờ ao. Mưa xuống sẽ rửa dinh dưỡng từ đống tảo mục chảy ngược lại xuống ao. Nên gom ra xa hoặc tận dụng làm phân bón cây.

Tảo phủ đáy ao đất

Ở ao đất, thảm tảo bám vào bùn nên vớt không hết. Có thể kéo lưới vét sát đáy ở những vùng tảo dày, nhưng mỗi lần chỉ làm một phần ao để nước không quá đục và tôm không bị xáo trộn. Sau khi vớt, việc quan trọng nhất là gây lại màu nước ngay. Nếu không, phần gốc còn lại sẽ mọc lại sau 7 đến 10 ngày.

Mục tiêu là đưa độ trong của nước về khoảng 30 đến 40 cm, đo bằng đĩa Secchi hoặc tự làm bằng nắp trắng buộc dây. Ở độ trong này, ánh sáng gần như không xuống tới đáy ao sâu từ 1,2 m trở lên. Màu nước nên là vàng nâu (tảo khuê) với ao lợ, xanh nõn chuối với ao ngọt. Cách gây màu chi tiết từng bước có trong bài màu nước ao nuôi tôm chuẩn. Riêng với ao đang có tảo sợi, lượng phân hoặc chất gây màu nên chia nhỏ, bón nhiều lần. Như vậy tảo trôi nổi có đủ thời gian chiếm phần dinh dưỡng trước tảo sợi.

Song song với gây màu, cần giảm lượng lân và chất hữu cơ dư ở nền đáy, vì đây là nguồn nuôi cả tảo sợi lẫn tảo độc. Hai dòng vi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis phân giải chất hữu cơ nhanh, giành dinh dưỡng với tảo và không làm tảo chết đột ngột. Vì vậy chúng phù hợp với ao đang cần lên màu ổn định.

Green Bio dùng tổ hợp hai chủng này trong vi sinh xử lý tảo BIO 102, mật độ tối thiểu 2 x 10^9 CFU/kg. Liều định kỳ là 1 gói cho 2.500 đến 4.000 m³ nước, 10 ngày một lần. Hòa gói vào 30 lít nước sạch rồi tạt đều khắp ao, nên đánh vào khoảng 22 đến 24 giờ. Cần nói rõ: BIO 102 không diệt trực tiếp sợi tảo. Vai trò của nó là cắt nguồn dinh dưỡng để tảo sợi không mọc lại sau khi đã vớt.

Tảo nổi thành thảm lớn trên mặt ao

Khi tảo đã nổi thành thảm che mặt nước, đó là lúc lượng tảo trong ao lớn nhất và cũng là lúc nguy cơ thiếu oxy ban đêm cao nhất. Nên vớt ngay vào buổi trưa, chiều, khi tảo nổi hết lên mặt. Đêm đó tăng cường quạt và đặt thêm máy sục khí đáy ở những vùng thảm tảo dày.

Chỉ khi vớt cơ học không theo kịp, tảo phủ phần lớn diện tích ao và tôm đã có dấu hiệu thiếu oxy buổi sáng, mới nên tính đến hóa chất. Tham khảo phần tiếp theo.

Khi nào mới dùng đồng sunfat và dùng thế nào cho an toàn?

Đồng sunfat (CuSO4) là hóa chất diệt tảo sợi hiệu quả nhất trong số những chất người nuôi dễ mua. Nhưng khoảng cách giữa liều diệt tảo và liều gây độc cho tôm rất hẹp. Cách tính liều theo độ kiềm, cách hòa tan và thời điểm tạt đã được trình bày kỹ trong bài tác dụng của đồng sunfat. Ở đây chỉ nói những điểm riêng khi dùng đồng sunfat cho tảo sợi:

• Đo độ kiềm trước: Liều tối đa tính theo công thức với độ kiềm (mg/l CaCO3) chia 100 ra số ppm. Ao có độ kiềm dưới 50 mg/l thì không dùng.
• Xử lý từng phần, không tạt cả ao một lần: Mỗi lần chỉ xử lý khoảng 1/3 diện tích có tảo, cách nhau 3 đến 5 ngày. Tảo sợi là khối sinh khối lớn. Diệt toàn bộ cùng lúc thì lượng xác tảo phân hủy sẽ kéo oxy cả ao xuống đáy.
• Phun trực tiếp lên thảm tảo: Thay vì tạt đều khắp ao, nhưng tổng lượng tính cho cả ao vẫn không vượt liều tối đa theo độ kiềm.
• Tạt lúc 9 đến 10 giờ sáng ngày nắng, quạt chạy liên tục đến hết đêm hôm đó.
• Vớt xác tảo trong 24 đến 48 giờ sau: Tảo sợi chết chuyển màu vàng nâu, xám rồi nổi lên. Không vớt thì toàn bộ lượng chất hữu cơ đó sẽ thành bùn đáy.

Không dùng đồng sunfat khi tôm dưới 30 ngày tuổi, khi tôm sắp lột đồng loạt, khi trời âm u hoặc mưa kéo dài.

Một số người nuôi dùng chlorine, BKC hoặc thuốc diệt cỏ nông nghiệp để diệt tảo sợi. Với ao đang có tôm, chúng tôi không khuyến cáo cả ba. Liều chlorine đủ làm chết tảo sợi cũng đủ gây độc cho tôm, nên chỉ phù hợp để xử lý nước bằng chlorine ở ao lắng hoặc ao chưa thả giống. Thuốc diệt cỏ dùng cho lúa, cây trồng không được phép dùng trong nuôi trồng thủy sản. Ngoài rủi ro cho tôm, chúng còn để lại tồn dư, gây khó khăn khi tôm vào nhà máy chế biến xuất khẩu.

Dọn xác tảo và phục hồi đáy ao

Đây là bước người nuôi thường bỏ qua. Bỏ qua thì cũng là lúc ao dễ gặp sự cố nhất, thường xảy ra 3 đến 5 ngày sau khi diệt tảo. Phần xác tảo không vớt hết sẽ chìm xuống, phân hủy và đẩy NH3, H2S lên cao.

Ao lót bạt có hố xi phông thì tăng số lần xi phông đáy ao trong tuần đầu sau xử lý. Ao đất không xi phông được thì phải dựa vào vi sinh để phân hủy phần xác tảo còn lại. Ở bước này nên chọn chế phẩm có thêm enzyme protease đi kèm Bacillus subtilis: enzyme cắt nhỏ chất hữu cơ, vi khuẩn phân giải tiếp phần đó, nên xác tảo tan nhanh hơn so với chỉ dùng vi khuẩn.

Đó là thành phần của vi sinh phân hủy đáy Bio Enzym. Liều xử lý xác tảo tàn là 250 g cho 5.000 m³ nước. Ao ít thay nước, xác tảo nhiều thì nâng lên 250 g cho 3.000 m³. Hòa với khoảng 50 lít nước sạch, tạt vào sáng sớm hoặc chiều mát. Không đánh cùng ngày với đồng sunfat, chờ ít nhất 2 ngày để vi sinh không bị diệt theo.

Người nuôi có thể chụp ảnh đáy ao, thảm tảo kèm số đo độ kiềm, pH, độ trong và gửi cho kỹ sư Green Bio qua Hotline 0982 266 640. Kỹ sư sẽ xem có đúng là tảo sợi hay không, tính lượng hóa chất theo thể tích ao thực tế và lên lịch dọn đáy cho từng ao.

Tảo sợi trong ao cá, ao ếch có cần xử lý như ao tôm?

Ao cá chịu đựng tảo sợi tốt hơn ao tôm vì cá bơi ở nhiều tầng nước, không sống sát đáy như tôm. Ao có cá trắm cỏ, cá rô phi thì tảo sợi còn bị cá ăn bớt. Một số hộ nuôi tôm quảng canh thả xen ít cá rô phi ở ao lắng để kiểm soát tảo sợi trước khi lấy nước vào ao nuôi.

Với ao ếch, ao lươn nước nông, tảo sợi chủ yếu gây khó cho việc vệ sinh và dễ làm nước thối khi tảo tàn. Ở những ao này, vớt cơ học và thay nước thường là đủ. Không nên dùng đồng sunfat vì thể tích nước nhỏ, rất khó tính liều cho chính xác.

Làm gì để tảo sợi không quay lại vụ sau?

Tảo sợi quay lại chủ yếu vì hai lý do: còn gốc tảo trong ao, và nước bị trong trong những tuần đầu vụ. Phòng tảo sợi vì vậy nằm chủ yếu ở khâu chuẩn bị ao.

• Vét sạch búi tảo và bùn đáy trước khi phơi ao. Gốc tảo khô một phần vẫn có thể sống lại khi gặp nước, nên cần phơi đủ đến khi đáy nứt chân chim. Các bước làm theo quy trình cải tạo ao nuôi tôm.
• Lọc nước cấp qua túi lọc mắt dày để chặn mảnh tảo trôi theo nước kênh. Xử lý ao lắng trước khi bơm nước sang ao nuôi.
• Giữ mực nước đủ sâu, tối thiểu khoảng 1,2 m với ao thâm canh. Đắp, gia cố lại những trảng nông ở mé bờ.
• Gây màu trước khi thả giống và giữ màu ổn định suốt tháng đầu. Đây là giai đoạn tảo sợi dễ chiếm chỗ nhất.
• Hạn chế cắt tảo mạnh tay. Mỗi lần nước bị trong do cắt tảo trôi nổi quá tay là một lần mở cửa cho tảo sợi.
• Duy trì xử lý đáy ao nuôi tôm định kỳ để lượng lân ở nền đáy không tích tụ.

Câu hỏi thường gặp về tảo sợi

Kết luận

Tảo sợi là vấn đề về ánh sáng và nền đáy, không phải chuyện chỉ cần một liều thuốc. Muốn xử lý dứt điểm tảo sợi trong ao tôm thì phải đi đủ ba việc: vớt tảo ra khỏi ao, giữ màu nước để che sáng đáy, và dọn sạch xác tảo trước khi nó thành khí độc. Ao quảng canh còn cần cân nhắc giữ lại một lượng vừa phải thay vì diệt sạch.

Nếu chưa chắc thứ đang bám trong ao là tảo sợi, nhớt bạt hay nấm đồng tiền, người nuôi cứ chụp ảnh, quay video đáy ao và gửi kèm chỉ số nước qua Hotline 0982 266 640. Kỹ sư Green Bio sẽ tư vấn miễn phí và theo sát ao đến khi tảo được kiểm soát. Khi cần chế phẩm, người nuôi có thể đặt BIO 102 và Bio Enzym, hoặc xem thêm nhóm thuốc thủy sản cho tôm của Green Bio.