Cách nhận biết và điều trị cá vàng bị xuất huyết, đốm đỏ

Cá vàng bị xuất huyết, với gân đỏ chạy dọc vây đuôi và chấm đỏ ở gốc vây hay quanh hậu môn, phần lớn là dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Aeromonas hydrophila. Bệnh thường bùng lên sau khi nước bể tích tụ amoniac, nitrit hoặc cá bị sốc nhiệt. Xác định sớm vết đỏ do nước độc hay do vi khuẩn sẽ quyết định cá chỉ cần thay nước, tắm muối hay phải dùng kháng sinh trộn thức ăn. Sau đây, Green Bio sẽ hướng dẫn người nuôi kiểm tra nhanh tại bể và cách xử lý theo từng mức độ cho cả bể kính lẫn hồ ngoài trời.

Cá vàng bị xuất huyết là bệnh gì?

Xuất huyết ở cá vàng là một triệu chứng, không phải tên của một bệnh riêng. Phần lớn trường hợp thuộc bệnh nhiễm khuẩn huyết do nhóm Aeromonas di động, một dạng của bệnh đốm đỏ trên cá. Cá vàng (Carassius auratus) cùng họ Cá chép (Cyprinidae), nên mang chung nhiều tác nhân với các bệnh trên cá chép. Điểm khác là cá vàng sống trong bể kín, ít nước và mật độ dày, vì vậy vết đỏ lan nhanh hơn nhiều so với cá ở ao.

Vi khuẩn Aeromonas có sẵn trong hầu hết bể nuôi và chỉ gây bệnh khi cá suy yếu. Khi đó vi khuẩn bám vào vết xước trên da hoặc vây, tiết độc tố làm vỡ mao mạch, khiến máu rỉ ra dưới da thành chấm hoặc sọc đỏ. Một nghiên cứu về A. hydrophila gây bệnh trên cá rô phi đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đánh giá độc lực của vi khuẩn, ảnh hưởng của các yếu tố môi trường lên sự phát triển của chúng và những biến đổi mô bệnh học trên cá nhiễm bệnh.

Trên cá vàng, vây đuôi thường đỏ trước tiên vì vây mỏng và mao mạch nằm sát bề mặt. Thấy gân đỏ ở đuôi nghĩa là cần kiểm tra nước bể ngay trong ngày, đừng đợi cá bỏ ăn.

Kiểm tra bể đẻ biết vết đỏ do nước hay do vi khuẩn?

Cách nhanh nhất để phân biệt là xem vết đỏ phân bố trong đàn ra sao và lan nhanh thế nào. Nên quan sát lúc cho ăn, khi cá bơi lên gần mặt nước, nhìn ngang thành bể dưới ánh đèn. Ở cá vàng thân trắng và đuôi trắng, gân máu hiện rõ nhất.

Cả bể cùng đỏ vây trong 1–2 ngày

Khi phần lớn số cá trong bể cùng đỏ gân vây gần như cùng lúc, nguyên nhân thường nằm ở nước chứ không phải vi khuẩn lây từ con này sang con khác. Amoniac và nitrit đốt da và mang, làm vây đỏ lên, cá thở gấp và hay ngoi lên mặt nước. Tình huống này hay gặp sau khi thả thêm cá, ở bể mới set-up chưa có lọc vi sinh, sau khi mất điện làm lọc ngừng vài giờ hoặc sau mấy ngày cho ăn quá tay.

Bộ test nước sẽ trả lời ngay: với cá vàng, amoniac và nitrit phải bằng 0. Muốn hiểu vì sao bể mới dễ bị ngộ độc, người nuôi nên nắm chu trình nitơ trong nước nuôi và cơ chế gây hại của khí độc NH3.

Một vài con đỏ trước rồi lan dần

Khi chỉ 1–2 con có vết đỏ, sau đó vài ngày lan sang con khác và đốm đỏ to dần thành mảng, tác nhân chính thường là vi khuẩn Aeromonas. Cá bệnh nặng có thể bị bội nhiễm (nhiễm khuẩn kèm theo) vi khuẩn Pseudomonas. Con bị trước thường là con yếu nhất đàn, con bị rỉa vây hoặc con mới nhập về.

Trên cá vàng, A. hydrophila không chỉ gây vết đỏ ngoài da. Một nghiên cứu đăng trên Indian Journal of Fisheries xác định loài vi khuẩn này gây chết hàng loạt cá vàng trưởng thành tại các trại cá cảnh ở Ấn Độ.

Cá chết dồn dập dù đã dùng kháng sinh

Cyprinid herpesvirus 2 (CyHV-2) gây bệnh hoại tử cơ quan tạo máu, chỉ gặp ở cá vàng và cá diếc. Cá bệnh chết nhanh, nhiều con cùng lúc, mang nhợt nhạt, và kháng sinh không có tác dụng. Nhiệt độ nước quyết định mức độ thiệt hại: trong thí nghiệm gây nhiễm trên cá vàng đăng trên tạp chí Diseases of Aquatic Organisms, tỷ lệ chết khoảng 10% ở 15°C nhưng lên tới khoảng 90% ở 20°C và 25°C.

Nghĩa là bệnh dễ bùng phát nhất ở đúng khoảng nhiệt độ mà người nuôi cho là dễ chịu cho cá. Cá koi lại có mối lo virus khác là KHV và SVC, đã được phân tích trong bài cá koi bị xuất huyết đốm đỏ.

Những vết đỏ, vết đen không phải bệnh

Nhiều ca người nuôi gửi ảnh cho kỹ sư Green Bio thực ra không phải bệnh, mà là đặc điểm riêng của cá vàng:

• Cá vàng non đang đổi màu: thân chuyển dần từ xám đồng sang cam đỏ. Màu loang đều, không có gân máu và cá vẫn ăn bình thường.
• Vệt đen trên vây sau khi nước hết độc: thường là da đang lành sau khi bị amoniac đốt, không phải bệnh mới. Không cần thêm thuốc.
• Mắt lồi bẩm sinh: các dòng mắt lồi như Telescope và Black Moor có mắt lồi tự nhiên cả hai bên. Lồi mắt do bệnh thường chỉ ở một bên, mắt đục và có quầng đỏ.
• Mang đỏ tươi: đây là màu bình thường. Mang nhợt nhạt mới là dấu hiệu đáng lo.
• Vết đỏ đơn lẻ, mép gọn: thường do va vào vật trang trí sắc cạnh hoặc bị vợt xước. Cá vẫn ăn khỏe, chỉ cần theo dõi.

Vì sao cá vàng nuôi bể dễ bị xuất huyết hơn cá ao?

Cá vàng thải nhiều chất thải so với kích thước cơ thể, trong khi bể kính chỉ có vài chục đến vài trăm lít nước. Chỉ cần lọc yếu hoặc cho ăn dư vài ngày, amoniac đã có thể vượt ngưỡng an toàn. Bể mới set-up trong 4–6 tuần đầu là giai đoạn rủi ro nhất, vì vi khuẩn nitrat hóa trong lọc chưa phát triển đủ.

Thay nước cũng là thời điểm cá dễ suy yếu nhất. Thay một lượng lớn nước máy lạnh cùng lúc hoặc thả cá mới mua mà không cân bằng nhiệt sẽ làm cá stress và sức đề kháng giảm ngay. Dao động pH do thay nước hay dùng san hô, đá vôi sai cách gây hậu quả tương tự. Ngưỡng an toàn có trong bài độ pH cho tôm cá.

Vết thương ngoài da là đường vào của vi khuẩn. Rận cá và trùng mỏ neo chích hút làm da rướm máu. Cá vàng đuôi dài nuôi chung với loài hay rỉa vây, hoặc bể có đá và lũa sắc cạnh, cũng tạo vết thương liên tục. Cách nhận diện từng loại ký sinh có trong bài các loại ký sinh trùng trên cá.

Vết đỏ trên cá vàng tiến triển thế nào?

Bệnh xuất huyết do vi khuẩn trên cá vàng thường đi qua ba mức. Xử lý càng sớm thì khả năng cứu cá càng cao.

Mức nhẹ: gân đỏ ở vây, cá còn ăn

• Gân đỏ chạy dọc vây đuôi và vây lưng.
• Vài chấm đỏ nhỏ ở gốc vây, bụng hoặc quanh hậu môn.
• Cá vẫn ăn nhưng chậm và hay cụp vây.

Ở mức này, phần lớn cá hồi phục nếu được sửa nước và tắm muối đúng cách.

Mức trung bình: đốm đỏ thành mảng, mép vây rách

• Đốm đỏ lan rộng, vảy quanh vết đỏ hơi dựng lên.
• Mép vây đuôi trắng đục rồi rách tua.
• Cá ăn kém, hay nằm đáy hoặc đứng một góc bể.

Cá cần được tách khỏi bể chính và theo dõi hằng ngày. Ở cá nuôi ao thương phẩm, diễn tiến tương tự được mô tả trong bài xuất huyết vây, xuất huyết đuôi trên cá ao.

Mức nặng: loét, dựng vảy, lồi mắt

• Vết đỏ chuyển thành vết loét, diễn tiến giống cá bị lở loét.
• Vảy dựng toàn thân, bụng chướng, giống cá bị xù vảy.
• Mắt lồi một bên, giống cá bị lồi mắt.
• Cá bỏ ăn hoàn toàn, mất thăng bằng và chết lần lượt.

Lúc này vi khuẩn đã vào máu và nội tạng. Khả năng cứu thấp và cá cần kháng sinh theo hướng dẫn của kỹ sư.

Xử lý cá vàng bị xuất huyết theo từng mức độ

Cách chữa cá vàng bị xuất huyết đi theo mức độ bệnh: sửa nước để chặn nguyên nhân, tách cá để chặn lây lan, sau đó mới tính đến thuốc. Đảo ngược thứ tự này là lý do nhiều bể chữa mãi không khỏi.

Trong 24 giờ đầu: test nước và tách cá

• Test nước trước khi làm bất cứ việc gì. Mục tiêu cho cá vàng: amoniac và nitrit bằng 0, nitrat dưới khoảng 40 mg/L, pH 7,0–8,0.
• Thay 25–30% nước bằng nước đã khử clo, nhiệt độ chênh không quá 1–2°C so với nước cũ. Nếu nước rất xấu, thay lặp lại mỗi ngày thay vì thay 80–100% một lần.
• Giảm ăn 50% hoặc cho nhịn 1–2 ngày để giảm chất thải.
• Tăng sục khí: cá bệnh cần nhiều oxy hơn và nhiều loại thuốc làm giảm oxy hòa tan.
• Vớt cá có vết đỏ rõ sang bể cách ly có sục khí và không có vật trang trí.

Mức nhẹ đến trung bình: tắm muối trong bể cách ly

Muối ăn không i-ốt là cách rẻ và có cơ sở. Muối giúp cá vàng giảm áp lực thẩm thấu khi da bị tổn thương và hạn chế một phần vi khuẩn, ký sinh bám trên da.

• Ngâm dài ngày: bắt đầu 1 g muối/lít (0,1%), tăng dần lên 3 g/lít (0,3%) trong 2–3 ngày, giữ 5–7 ngày. Mỗi lần thay nước thì bù đúng lượng muối theo phần nước mới.
• Chỉ dùng muối trong bể cách ly, không cho vào bể chính có cây thủy sinh.
• Tắm ngắn bằng thuốc tím (KMnO4) nồng độ thấp có thể dùng cho cá có vết thương hở. Theo dõi sát và vớt cá ra ngay khi cá có dấu hiệu ngạt. Cách pha an toàn có trong bài thuốc tím trong thủy sản. Không đổ thuốc tím vào bể có lọc vi sinh.

Nếu vết đỏ có thêm sợi trắng như bông bám vào, cá đã nhiễm nấm kèm theo. Cách xử lý xem trong bài nấm thủy mi trên cá.

Hồ ngoài trời và trại cá vàng: sát khuẩn nước

Hồ xi măng, hồ lót bạt hay trại ương cá vàng có thể tích lớn, không thể vớt từng con ra tắm muối. Khi đó cần giảm mật độ vi khuẩn ngay trong nước. Chúng tôi thường ưu tiên phối hợp glutaraldehyde và BKC (benzalkonium chloride): cả hai cùng diệt vi khuẩn, nấm và bào tử trong nước nhưng không tồn lưu lâu.

Vua Diệt Khuẩn chứa 300 g glutaraldehyde và 80 g BKC trong mỗi lít. Khi cá đã có đốm đỏ, xuất huyết, dùng 1 lít cho 2.000 m³ nước. Pha loãng rồi tạt đều lúc trời nắng và bật sục khí mạnh. Ví dụ, hồ 5 m × 4 m sâu 1 m (20 m³) cần 10 ml. Không dùng liên tục nhiều ngày cho cùng một hồ. Sau 1–2 ngày nên bổ sung vi sinh để phục hồi nước.

Không nên tự dùng sản phẩm này cho bể kính vài chục đến vài trăm lít, vì liều quá nhỏ để đong chính xác và dễ làm chết hệ vi sinh trong lọc. Hoạt chất này được giải thích kỹ trong bài BKC trong thủy sản.

Cá bỏ ăn, loét, chướng bụng: kháng sinh trộn thức ăn

Kháng sinh chỉ cần thiết khi cá vàng đã bỏ ăn, vết đỏ thành loét, xuất hiện lồi mắt hoặc chướng bụng, tức là vi khuẩn đã vào máu. Ngâm kháng sinh vào nước bể vừa kém hiệu quả vừa phá lọc vi sinh. Cách hiệu quả hơn là trộn kháng sinh vào thức ăn cho những con còn ăn được.

Với Aeromonas và Pseudomonas, cặp sulfadimidin + trimethoprim có tác dụng hiệp đồng, vì hai chất chặn quá trình tổng hợp axit folic của vi khuẩn ở hai bước liên tiếp. Marvatil chứa cặp hoạt chất này, được dùng cho xuất huyết và lở loét trên cá. Liều điều trị là 5 g thuốc/kg thức ăn, cho ăn liên tục 4–5 ngày.

Cách chia liều cho bể kính:

• Cá vàng cảnh ăn rất ít nên người nuôi cần cân tiểu ly có độ chính xác 0,01 g. Ví dụ, mẻ 20 g thức ăn cần 0,1 g thuốc.
• Pha thuốc với vài giọt nước, trộn đều, để ngấm 5–10 phút rồi mới cho ăn.
• Nên dùng cám viên chìm: cá vàng thân tròn khi đớp thức ăn nổi dễ nuốt thêm không khí và bị chướng hơi.
• Cách bảo quản phần thức ăn đã trộn thuốc và việc điều chỉnh liều cho từng dòng cá nên làm theo hướng dẫn của kỹ sư.

Tổng quan các nhóm thuốc có trong bài các loại kháng sinh trong thủy sản. Không dùng các chất bị cấm trong nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam như chloramphenicol, nhóm nitrofuran hay xanh malachite, dù trên mạng vẫn truyền tai là hiệu quả. Nếu đã dùng đủ liệu trình mà cá vẫn chết dồn dập, hãy nghĩ tới CyHV-2 thay vì đổi thuốc liên tục.

Sau đợt thuốc: phục hồi đường ruột

Sau kháng sinh, hệ vi sinh đường ruột của cá vàng bị xáo trộn. Cá ăn chậm, phân trắng dài và dễ tái nhiễm. Lúc này cần bổ sung lợi khuẩn Bacillus qua thức ăn để lấp lại hệ vi sinh có lợi. Biotic Pro chứa Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis. Bắt đầu cho ăn sau khi kết thúc kháng sinh 1–2 ngày, liều cho cá vàng theo hướng dẫn của kỹ sư. Không trộn lợi khuẩn chung bữa với kháng sinh, vì kháng sinh sẽ diệt luôn lợi khuẩn.

Cá vàng kiểu ranchu, oranda, ping pong cần lưu ý gì thêm?

Các dòng cá vàng kiểu được lai tạo cho dáng đẹp, đổi lại sức chịu đựng kém hơn cá vàng đuôi đơn. Khi bị xuất huyết, mỗi dòng có một điểm yếu riêng mà người nuôi cần để ý:

• Ranchu, ping pong (thân tròn, bơi chậm): thường tranh ăn thua cá khác, nên con bỏ ăn dễ bị lẫn trong đàn. Mỗi bữa nên đếm số con lên ăn. Dòng ping pong còn có vảy ngọc dễ bong, phân tích riêng trong bài cá ping pong bị xuất huyết.
• Oranda (có mào đầu): mào dễ đọng bẩn và nhiễm khuẩn, nên vết đỏ có thể bắt đầu quanh mào chứ không phải ở vây. Mào quá lớn còn che bớt nắp mang và khiến cá chịu thiếu oxy kém hơn.
• Ryukin, đuôi bướm, đuôi voan (vây dài và mỏng): gân đỏ hiện rất sớm nên dễ phát hiện, nhưng vây cũng dễ rách khi va chạm và trở thành chỗ để vi khuẩn xâm nhập.
• Mắt lồi, mắt bong bóng: túi mắt dễ rách khi va vào vật trang trí. Bể nuôi các dòng này nên để trống, không đặt đá sắc cạnh.

Với những con giống giá trị cao, nên gửi ảnh vây đuôi chụp dưới ánh đèn cho kỹ sư ngay khi thấy gân đỏ đầu tiên. Đừng đợi đến lúc cá đã bỏ ăn.

Vì sao vây đuôi cá vàng đỏ đi đỏ lại?

Cá vàng bị đỏ đuôi kéo dài hoặc tái phát thường do cách chăm sóc, ít khi do vi khuẩn quá mạnh. Các nguyên nhân gặp nhiều nhất:

• Thay 100% nước và rửa vật liệu lọc bằng nước máy khi thấy cá bệnh. Hệ vi sinh lọc bị xóa sạch và bể quay về trạng thái bể mới. Amoniac tăng vọt sau 2–3 ngày, đúng lúc cá đang yếu nhất.
• Đổ thuốc vào bể chính thay vì bể cách ly, làm chết vi sinh lọc và gây stress cho cả những con khỏe.
• Cho ăn nhiều trở lại ngay khi cá vừa hết đỏ. Lượng chất thải tăng đột ngột trong khi lọc chưa phục hồi kịp.
• Duy trì muối trong bể chính quanh năm. Muối mất dần tác dụng, đến khi cá bệnh thật thì không còn hiệu quả như mong đợi.
• Thả cá mới thẳng vào bể không qua cách ly. Đây là đường vào phổ biến của cả Aeromonas lẫn CyHV-2.

Phòng bệnh xuất huyết cho cá vàng cảnh như thế nào?

Phòng xuất huyết cho cá vàng thực chất là giữ nước ổn định và giảm stress. Những việc này đơn giản, ít tốn kém mà hiệu quả hơn mọi loại thuốc:

• Test amoniac, nitrit và pH định kỳ, nhất là trong 4–6 tuần đầu của bể mới.
• Nuôi đúng mật độ: bể càng rộng, nước càng ổn định. Công suất lọc nên dư so với thể tích bể.
• Cho ăn vừa đủ: lượng cá ăn hết trong 2–3 phút, ngày 1–2 lần, vớt bỏ thức ăn thừa.
• Thay nước định kỳ 20-30% mỗi tuần bằng nước đã khử clo và đã cân bằng nhiệt. Chỉ rửa vật liệu lọc bằng nước bể cũ.
• Cách ly cá mới 2–3 tuần trong bể riêng, theo dõi ăn uống và màu vây trước khi thả chung.
• Giữ nhiệt độ ổn định: không đặt bể dưới nắng gắt hay gần cửa gió lạnh. Những ngày chuyển mùa nên kiểm tra nhiệt độ hằng ngày.
• Bỏ vật trang trí sắc cạnh và không nuôi chung cá vàng đuôi dài với loài hay rỉa vây.

Câu hỏi thường gặp về cá vàng bị xuất huyết

Kết luận

Cá vàng bị xuất huyết hiếm khi chỉ do vi khuẩn. Phần lớn ca bệnh bắt đầu từ nước bể mất ổn định, sau đó Aeromonas mới tấn công những con đã yếu. Soi bể để biết vết đỏ do nước hay do vi khuẩn, tách cá kịp thời và xử lý theo đúng mức độ sẽ giúp phần lớn cá hồi phục mà không cần kháng sinh.

Nếu chưa chắc cá đang bị nước độc, vi khuẩn hay virus, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi hình ảnh, video cá và chỉ số nước bể để kỹ sư Green Bio tư vấn miễn phí, hướng dẫn liều phù hợp với thể tích bể của mình. Khi đã có hướng xử lý, người nuôi có thể đặt Vua Diệt Khuẩn, Marvatil hoặc tham khảo trọn bộ chế phẩm cho cá của Green Bio.