Cá bị xù vẩy: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị để cứu đàn

Cá bị xù vẩy (bệnh phù, vảy dựng hình quả thông) là tình trạng vảy dựng đứng do dịch tích dưới da và trong khoang bụng. Tác nhân thường gặp nhất là vi khuẩn Aeromonas hydrophila tấn công thận, gan và hệ tuần hoàn, thường gặp ở cá chép, cá vàng, cá koi, cá rô phi và cá rồng, nhất là cá trưởng thành nuôi trong nước bẩn hoặc lúc giao mùa. Khi đã thấy vảy xù toàn thân, bụng trương, mắt lồi, cơ quan nội tạng của cá thường đã tổn thương nặng. Vì vậy phát hiện sớm ở giai đoạn vảy mới xù cục bộ và xử lý đúng nguyên nhân sẽ quyết định giữ được đàn hay mất trắng.

Trong bài viết này, đội ngũ kỹ sư bệnh học thủy sản Green Bio sẽ giúp các bạn hiểu rõ nguyên nhân, cách chẩn đoán tại ao, phác đồ xử lý cho cá ao và cá cảnh, cùng lưu ý riêng cho từng trường hợp như cá bị bệnh xù vảy trong ao, cá vàng bị xù vảy, cá rồng bị xù vẩy và cá koi bị xù vảy.

Cá bị xù vẩy là bệnh gì?

Cá bị xù vẩy không phải một bệnh riêng lẻ. Đây là biểu hiện bên ngoài của rối loạn trao đổi nước trong cơ thể cá, phần lớn bắt nguồn từ nhiễm khuẩn máu (nhiễm trùng huyết). Trong dân gian, bệnh còn được gọi là bệnh phù, bệnh trướng bụng hay “vảy quả thông”. Vảy cá dựng đứng như vảy quả thông khi nhìn từ trên xuống. Bụng cá căng tròn và ấn tay vào thấy mềm, có dịch bên trong.

Bệnh hay gặp ở các loài thuộc họ cá chép như cá chép thịt, cá vàng, cá koi, đồng thời cũng xuất hiện trên cá rô phi, cá điêu hồng, cá trắm và cá rồng. Người nuôi cá chép có thể đọc thêm tổng quan các bệnh trên cá chép theo mùa để đặt xù vảy vào đúng bức tranh dịch bệnh của cả vụ.

Vì sao vảy cá lại dựng đứng?

Cá nước ngọt luôn bị nước từ môi trường thấm vào cơ thể qua mang và da. Thận cá phải làm việc liên tục để thải lượng nước dư này ra ngoài. Khi vi khuẩn xâm nhập máu và làm hỏng thận, gan, thành mạch, cá mất khả năng điều hòa áp suất thẩm thấu. Dịch tích lại trong khoang bụng (cổ trướng) và dưới túi vảy, đẩy từng chiếc vảy dựng lên.

Cơ chế này giải thích vì sao ở cá kỹ sư của chúng tôi luôn nói: Vảy xù là dấu hiệu muộn. Khi bên ngoài đã nhìn thấy, bên trong thận đã suy. Việc điều trị lúc này là chạy đua với thời gian, và mục tiêu thực tế thường là cứu những con chưa phát bệnh trong đàn.

Nguyên nhân khiến cá bị bệnh xù vảy là gì?

Cá bị bệnh xù vảy do ba nhóm nguyên nhân chính: vi khuẩn, virus và các yếu tố không lây nhiễm (môi trường, dinh dưỡng, bệnh thận). Trên thực tế, các nguyên nhân thường đan xen nhau. Môi trường xấu làm cá yếu trước, sau đó vi khuẩn cơ hội mới tấn công.

Vi khuẩn Aeromonas và Pseudomonas

Phần lớn ca xù vảy chúng tôi gặp tại ao có liên quan đến vi khuẩn Aeromonas. Đây là vi khuẩn cơ hội luôn có sẵn trong nước ao và gây bệnh khi cá yếu. Một nghiên cứu trên cá rô phi tại Việt Nam của Đoàn Thị Nhinh trên Tạp chí Khoa học & Công nghệ Việt Nam cho thấy các chủng A. hydrophila gây bệnh có thể sống và phát triển trong khoảng nhiệt độ 15-45°C, pH 5-10 và độ mặn 0-60‰. Khoảng sống rộng như vậy có nghĩa là không thể trông chờ thời tiết diệt khuẩn. Muốn chặn bệnh, người nuôi phải giữ sức đề kháng cho cá và giảm mật độ vi khuẩn trong ao.

Cá nhiễm A. hydrophila thường xuất huyết ở gốc vây, da và hậu môn, gan, thận và lách bị tổn thương. Chính tổn thương thận dẫn tới tích dịch và xù vảy. Ngoài Aeromonas, vi khuẩn Pseudomonas cũng thường được phân lập cùng lúc, nhất là trong mùa nước lạnh.

Virus xuân huyết cá chép (SVC) và các nguyên nhân dễ bị bỏ sót

Với cá koi, cá vàng và cá chép, chúng tôi luôn tính đến virus Spring viremia of carp virus (gây ra bệnh xuất huyết mùa xuân). Một nghiên cứu của Đại học Florida, cá chết vì SVC thường tập trung ở nhiệt độ nước 11-17°C và giảm rõ khi nước vượt 22°C. Biểu hiện gồm trướng bụng, lồi mắt, mang nhợt và phù nề nội tạng. Bệnh do virus nên kháng sinh không có tác dụng trực tiếp. Đây là lý do phải chẩn đoán trước khi dùng thuốc.

Ngoài ra, vết thương do ký sinh trùng như trùng mỏ neo trên cá mở đường cho vi khuẩn vào máu. Thức ăn ẩm mốc, cho ăn quá nhiều đạm cũng làm gan thận cá quá tải.

Dấu hiệu nhận biết cá bị xù vẩy theo từng giai đoạn

Dấu hiệu cá bị xù vẩy tiến triển qua ba giai đoạn. Người nuôi phát hiện được ở giai đoạn đầu thì cơ hội cứu cá cao hơn hẳn.

Mắt lồi thường đi kèm ở giai đoạn muộn vì dịch cũng tích sau hốc mắt. Người nuôi có thể tham khảo thêm tình trạng cá bị lồi mắt để phân biệt lồi mắt đơn thuần với lồi mắt do suy thận.

Mẹo quan sát của kỹ sư: Đứng nhìn cá từ phía trên, dưới ánh sáng chiếu xiên. Vảy bình thường nằm phẳng, phản chiếu ánh sáng đều. Vảy bắt đầu xù sẽ tạo các gờ bóng nhỏ không đều, nhất là vùng bụng sau vây ngực. Dấu hiệu này xuất hiện trước khi bụng trương rõ.

Cá vàng, cá koi và cá rồng bị xù vảy có gì khác nhau?

Cá cảnh bị xù vảy có cùng cơ chế bệnh với cá ao nuôi thương phẩm. Tuy vậy, mỗi loài có những điểm riêng cần lưu ý khi xử lý.

Cá vàng bị xù vảy

Cá vàng bị xù vảy thường liên quan đến nước bể nhỏ nhanh bẩn, cho ăn thức ăn khô nhiều đạm và nhiệt độ thay đổi theo ngày. Cá vàng thân tròn (ranchu, oranda, sư tử đầu lân) có bụng ngắn, nội tạng dồn ép nên dễ trướng bụng hơn cá vàng thân dài.

Cần phân biệt với hai trường hợp: cá cái mang trứng (bụng to đều, vảy không dựng, vẫn ăn khỏe) và bệnh thận đa nang (một con bụng to dần qua nhiều tuần, cá khác trong bể không mắc). Thận đa nang hiện chưa có cách chữa và không lây, nên không cần dùng thuốc cho cả bể.

Cá koi bị xù vảy

Cá koi bị xù vảy cần chú ý nhất vào mùa giao mùa xuân và thu, khi nước hồ dao động quanh 11-17°C. Đây đúng là khoảng nhiệt nguy hiểm của virus SVC, đồng thời là lúc miễn dịch của koi yếu nhất. Hồ koi có hệ lọc sinh học nhưng khi lọc bị tắc, NH3 tích tụ âm thầm vì nước vẫn trong.

Với koi giá trị cao, chúng tôi khuyên tách cá bệnh sang bể cách ly có sục khí và nâng nhiệt từ từ, đồng thời kiểm tra toàn bộ đàn để phát hiện con mắc sớm.

Cá rồng bị xù vẩy

Cá rồng bị xù vẩy thường bắt nguồn từ hai nguyên nhân: thức ăn tươi sống (cá mồi, tép) mang mầm bệnh vào bể và bể lớn ít thay nước, khiến chất thải tích tụ. Cá rồng sống ở nước ấm nên ít liên quan đến SVC. Nguyên nhân chủ yếu là vi khuẩn và chất lượng nước.

Vảy cá rồng lớn và dày, nên khi xù rất dễ thấy. Vì cá rồng thường nuôi đơn lẻ, người nuôi nên kiểm tra ngay nguồn thức ăn sống và ngừng cho ăn mồi tươi trong thời gian điều trị.

Phân biệt xù vảy với các bệnh dễ nhầm

Bệnh xuất huyết vảy và xuất huyết đuôi có cùng tác nhân vi khuẩn nhưng chưa gây suy thận, nên xử lý sớm sẽ chặn được diễn tiến sang xù vảy. Trong khi đó, cá bị lở loét thường bị bong vảy chứ không dựng vảy. Phân biệt đúng giúp người nuôi chọn đúng thuốc ngay từ đầu.

Bệnh xù vảy ở cá nguy hiểm đến mức nào?

Bệnh xù vảy ở cá nguy hiểm vì người nuôi thường chỉ phát hiện khi nội tạng đã tổn thương. Với ao nuôi thương phẩm, thiệt hại lớn nhất không nằm ở những con đã xù vảy mà ở chỗ mầm bệnh đang lan trong cả đàn. Cá chết rải rác vài con mỗi ngày là dấu hiệu tải lượng vi khuẩn trong ao đã cao.

Với cá cảnh như koi, cá rồng, thiệt hại tính theo giá trị từng cá thể. Một con cá chậm phát hiện có thể kéo theo cả hồ. Ngoài ra, chi phí thuốc, công chăm sóc, cá giảm ăn chậm lớn và nguy cơ tồn dư kháng sinh khi dùng sai thuốc đều làm lợi nhuận vụ nuôi giảm mạnh.

Lưu ý từ kỹ sư: Cá xù vảy toàn thân là “báo động” cho cả đàn. Tiền thuốc nên dồn vào cứu đàn và xử lý môi trường, không nên dồn hết vào cố cứu một con đã ở giai đoạn muộn.

Cách điều trị cá bị xù vẩy: Cứu đàn trước, cứu con bệnh sau

Xử lý cá bị xù vẩy hiệu quả phải đi theo diễn tiến của bệnh: cắt nguồn lây, ổn định nước, giảm mầm bệnh trong ao, điều trị vi khuẩn khi đã xác định nguyên nhân và cuối cùng là phục hồi môi trường. Mỗi ao, mỗi bể có tình trạng khác nhau, vì vậy Green Bio không áp một phác đồ chung mà điều chỉnh theo kết quả chẩn đoán.

Tách cá bệnh và giảm áp lực cho đàn trong 24 giờ đầu tiên

Việc đầu tiên là vớt hoặc tách những con đã xù vảy, mắt lồi, nằm đáy ra khỏi đàn. Con bệnh nặng đang thải vi khuẩn liên tục vào nước. Với ao nuôi, giảm lượng thức ăn còn khoảng một nửa, tăng sục khí hoặc chạy quạt nước. Cá bệnh có mang yếu nên cần oxy cao hơn bình thường. Ngưỡng an toàn và cách xử lý khi thiếu oxy hòa tan trong ao là chỉ số đầu tiên chúng tôi kiểm tra.

Cá chết phải vớt ngay và xử lý xa nguồn nước (chôn với vôi), không vứt xuống kênh cấp nước.

Ổn định chất lượng nước trước khi dùng thuốc

Dùng thuốc vào nước đang có khí độc cao chỉ làm cá thêm sốc. Với ao, thay 20-30% nước bằng nguồn nước sạch đã xử lý, kiểm tra pH và khí độc NH3 trong ao trước khi sát trùng.

Với bể cá cảnh (cá vàng, koi trong bể cách ly, cá rồng), chúng tôi thường áp dụng:

• Thay 25-30% nước mỗi ngày bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ với nước bể.
• Bổ sung muối không i-ốt nồng độ thấp, khoảng 1-3 g/lít, tăng dần trong 2-3 ngày để giảm áp lực thẩm thấu (giúp thận cá bớt phải thải nước). Không dùng muối với các loài nhạy cảm như cá da trơn, cá có nguồn gốc nước mềm khi chưa hỏi kỹ sư.
• Với koi và cá vàng, nâng nhiệt độ từ từ (không quá 1-2°C mỗi ngày) lên khoảng 22-24°C để hỗ trợ miễn dịch, nhất là khi nghi SVC.
• Ngừng cho ăn 1-2 ngày rồi cho ăn lại ít, thức ăn dễ tiêu.

Giảm mật độ vi khuẩn trong ao bằng sát trùng phù hợp

Khi trong ao đã có cá chết rải rác, mật độ vi khuẩn trong nước và bùn đáy thường đã cao. Cá khỏe vẫn tiếp tục bị lây nếu chỉ cho ăn thuốc mà không xử lý nước. Ở bước này, chúng tôi ưu tiên chất sát trùng phổ rộng, tác dụng trên cả vi khuẩn, nấm và virus, ít gây sốc khi dùng đúng liều. Hai hoạt chất glutaraldehyde và BKC trong thủy sản (benzalkonium chloride) phối hợp với nhau đáp ứng được yêu cầu đó.

Vua Diệt Khuẩn của Green Bio chứa glutaraldehyde và BKC hàm lượng đậm đặc, có tác dụng với các bệnh lở loét, đốm đỏ, xuất huyết trên cá ao. Khi cá có dấu hiệu bệnh, dùng 1 lít cho 2.000 m³ nước, pha loãng tạt đều khắp ao, ưu tiên ngày nắng và chạy quạt hoặc sục khí trong lúc xử lý.

Lưu ý: Liều trên dành cho ao đất, ao bạt. Với bể kính cá cảnh thể tích nhỏ, không tự quy đổi liều mà nên gửi thông tin bể để kỹ sư tính toán.

Dùng kháng sinh khi đã xác định nguyên nhân do vi khuẩn

Kháng sinh chỉ có ý nghĩa khi nguyên nhân là vi khuẩn và cá vẫn còn ăn. Cá đã bỏ ăn hoàn toàn thì thuốc trộn thức ăn không vào được cơ thể cá. Nghiên cứu trên A. hydrophila phân lập từ cá koi và cá vàng bệnh cho thấy vi khuẩn còn nhạy với oxytetracycline nhưng đã kháng erythromycin và penicillin (Tạp chí Khoa học Động vật Ấn Độ). Mức nhạy thuốc khác nhau giữa các vùng nuôi, nên chúng tôi luôn khuyến khích làm kháng sinh đồ trước khi dùng thuốc.

Với ao cá thương phẩm, florfenicol là lựa chọn chúng tôi thường ưu tiên. Hoạt chất này nằm trong danh mục được phép sử dụng, có phổ tác dụng tốt trên vi khuẩn Gram âm như Aeromonas và thời gian ngưng thuốc ngắn hơn nhiều kháng sinh khác. Có thể tìm hiểu thêm về kháng sinh Florfenicol trong thủy sản để dùng đúng cách.

Bactomar chứa 200 g florfenicol trong mỗi lít, hỗ trợ điều trị bệnh xuất huyết do Aeromonas di động và nhiễm khuẩn huyết trên cá tra, cá basa, cá trê, cá lăng, cá rô phi và cá điêu hồng. Cách dùng:

• Liều 1 ml cho 20 kg cá mỗi ngày, hoặc 1 ml trộn với 1-1,2 kg thức ăn.
• Hòa thuốc với nước, trộn đều vào thức ăn, để thấm 5-10 phút rồi cho cá ăn.
• Dùng liên tục 5-7 ngày, không ngắt quãng, không tự tăng liều để rút ngắn thời gian.
• Ngưng thuốc 12 ngày trước khi thu hoạch.

Phục hồi môi trường và sức khỏe đàn cá sau điều trị

Sau đợt sát trùng và kháng sinh, hệ vi sinh trong ao bị xáo trộn. Bùn đáy chứa xác cá, thức ăn thừa trở thành nguồn vi khuẩn quay lại gây bệnh. Đây là lúc cần bổ sung vi sinh có lợi để phân hủy chất hữu cơ và cạnh tranh chỗ sống với vi khuẩn gây bệnh.

Chúng tôi thường dùng Bio Enzym chứa Bacillus subtilis và enzyme protease, giúp phân hủy thức ăn thừa, chất thải hữu cơ ở đáy ao và giảm NH3, NO2. Ao ít thay nước dùng 250 g cho 2.000 m³ mỗi 7 ngày, ao bình thường dùng 250 g cho 5.000 m³ mỗi 7-10 ngày. Hòa tan với khoảng 50 lít nước sạch, tạt vào sáng sớm hoặc chiều mát khi quạt nước đang chạy. Quan trọng: chỉ dùng vi sinh sau khi sát trùng ít nhất 24 giờ, vì chất sát trùng sẽ diệt luôn vi sinh có lợi.

Giải pháp sinh học từ Green Bio, cùng đội ngũ kỹ sư theo sát từng ao, giúp người nuôi vừa cứu được đàn trước mắt vừa hạn chế bệnh tái phát trong những tháng sau.

Những sai lầm người nuôi hay mắc khi chữa cá bị xù vảy

Nhiều ca cá bị xù vảy trở nặng không phải vì bệnh khó mà vì xử lý sai ngay từ đầu. Các sai lầm chúng tôi gặp nhiều nhất:

• Dùng kháng sinh khi chưa chẩn đoán: Nếu nguyên nhân là virus SVC hoặc thận đa nang, kháng sinh không có tác dụng mà còn làm vi khuẩn trong ao quen thuốc (kháng thuốc).
• Đổ nhiều loại thuốc cùng lúc: Kháng sinh, sát trùng và vi sinh dùng chung một ngày sẽ triệt tiêu tác dụng của nhau và gây sốc cho cá.
• Tự tăng liều thuốc tím, muối: Liều cao làm tổn thương mang cá vốn đã yếu. Cách dùng an toàn được trình bày trong bài công dụng thuốc tím trong thủy sản.
• Dùng hóa chất cấm: Xanh malachite, chloramphenicol và nhóm nitrofuran nằm trong danh mục cấm sử dụng trong nuôi trồng thủy sản. Chúng để lại tồn dư, có thể khiến cả lô hàng bị trả về và gây rủi ro cho sức khỏe người dùng.
• Ngừng thuốc giữa chừng: Khi thấy cá ăn lại sau 2-3 ngày, khiến vi khuẩn sống sót và bệnh quay lại nặng hơn.
• Không xử lý nguồn nước gốc: Chỉ chữa con bệnh mà không cải thiện ao, hồ thì bệnh sẽ tái phát.

Phòng bệnh xù vảy cho cá ao và cá cảnh

Phòng bệnh xù vảy hiệu quả nhất là giữ thận và gan cá khỏe bằng nước sạch, thức ăn tốt và nhiệt độ ổn định. Các biện pháp chúng tôi khuyến nghị:

• Cải tạo ao kỹ trước vụ: Nạo vét bùn, phơi đáy, bón vôi, xử lý nước trước khi thả giống. Quy trình quản lý môi trường ao nuôi là nền tảng của phòng bệnh.
• Giữ chỉ số nước trong ngưỡng: Oxy hòa tan trên 4 mg/l, NH3 thấp, pH ao nuôi cá ổn định trong khoảng 6,5-8,5 và dao động ngày đêm không quá 0,5.
• Chủ động trước giao mùa: Khi thời tiết chuyển lạnh hoặc mưa kéo dài, giảm lượng ăn, tăng sục khí và theo dõi nhiệt độ thích hợp nuôi cá để tránh sốc nhiệt.
• Kiểm soát ký sinh trùng định kỳ: Soi da, mang mỗi 2-4 tuần vì vết thương do ký sinh trùng là cửa ngõ cho vi khuẩn.
• Cho ăn vừa đủ, thức ăn không ẩm mốc, không cho ăn quá nhiều đạm. Với cá rồng, hạn chế thức ăn sống không rõ nguồn gốc.
• Cách ly cá mới 2-3 tuần trước khi thả chung, nhất là koi và cá vàng nhập từ nơi khác.
• Bổ sung vi sinh định kỳ để giảm bùn đáy và khí độc, giữ hệ vi sinh có lợi chiếm ưu thế.

Câu hỏi thường gặp về cá bị xù vẩy

Kết luận

Cá bị xù vẩy là dấu hiệu nội tạng đã tổn thương, thường do vi khuẩn Aeromonas tấn công khi môi trường xấu và cá suy yếu. Muốn giữ được đàn, người nuôi cần phát hiện sớm, chẩn đoán đúng nguyên nhân, ổn định nước trước khi dùng thuốc và chỉ dùng kháng sinh được phép khi đã xác định có vi khuẩn. Phòng bệnh bằng quản lý nước và vi sinh luôn rẻ hơn chữa bệnh.

Nếu ao hoặc bể cá của bạn đang có cá xù vảy, hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi hình ảnh, video cá bệnh kèm chỉ số nước (nhiệt độ, pH, NH3, oxy) để kỹ sư Green Bio tư vấn miễn phí và thiết kế phác đồ riêng cho ao của bạn. Khi đã có hướng xử lý, người nuôi có thể đặt ngay Vua Diệt Khuẩn, Bactomar hoặc xem thêm toàn bộ thuốc thủy sản cho cá của Green Bio.