Tảo mắt là gì? Cách diệt tảo mắt trong ao tôm không làm sụp ao

Tảo mắt là nhóm tảo đơn bào có roi bơi và điểm mắt đỏ. Chúng bùng mạnh trong ao tôm độ mặn thấp và giàu chất hữu cơ, làm nước xanh đặc vào buổi chiều, sụt oxy về đêm và khiến tôm tấp mé lúc rạng sáng. Bài viết này, Green Bio sẽ hướng dẫn bà con cách nhận diện tảo mắt trong ao nuôi tôm bằng quan sát theo giờ, cách diệt tảo mắt theo từng mức độ dày và lý do tảo mắt trong ao tôm hay quay lại sau khi đã cắt.

Tảo mắt là gì? Vì sao nó khác hẳn các loại tảo khác trong ao?

Nhiều người nuôi lần đầu soi nước dưới kính hiển vi đều hỏi một câu: “Con này bơi được, sao lại gọi là tảo?”. Câu hỏi đó chạm đúng bản chất của tảo mắt. Đây là sinh vật đơn bào nằm giữa thực vật và động vật. Tảo mắt có lục lạp để quang hợp như tảo, nhưng lại có roi để bơi và một điểm mắt đỏ để cảm nhận ánh sáng như động vật nguyên sinh. Trong sách giáo khoa, Euglena chính là “trùng roi xanh”.

Điểm quan trọng nhất với người nuôi tôm là tảo mắt dị dưỡng tùy nghi (hay vi sinh dị dưỡng tùy nghi). Khi có nắng, chúng quang hợp. Khi nước giàu chất hữu cơ hòa tan, chúng hút trực tiếp chất hữu cơ đó để sống, không cần chờ vi khuẩn phân giải thành đạm, lân như tảo khuê hay tảo lục. Vì vậy ao càng dơ, tảo mắt càng có lợi thế. Đây là lý do giới chuyên môn xem tảo mắt là sinh vật chỉ thị ô nhiễm hữu cơ.

Trong ao tôm thường gặp ba nhóm tảo mắt:

• Euglena: tế bào hình thoi, mềm, vừa bơi vừa co duỗi thân.
• Phacus: dẹt như chiếc lá, có đuôi nhọn, thân cứng không co duỗi.
• Trachelomonas: nằm trong một lớp vỏ tròn màu nâu (lorica), chỉ thò roi ra ngoài. Nhóm này làm nước ngả nâu đen.

Nếu cần đặt tảo mắt cạnh các nhóm tảo có lợi và tảo độc khác để so sánh, người nuôi có thể đọc bài phân biệt tảo độc và tảo có lợi của Green Bio. Bài này chỉ đi sâu vào riêng tảo mắt.

Ao tôm nào dễ bị tảo mắt chiếm chỗ?

Tảo mắt chủ yếu sống ở nước ngọt và nước lợ nhạt. Vì vậy ao tôm thẻ chân trắng nuôi độ mặn thấp, ao vừa hứng mưa dài ngày hoặc ao lấy nước kênh nội đồng là nơi chúng xuất hiện nhiều nhất. Khảo sát 20 ao tôm thẻ thâm canh ở Đồng bằng sông Cửu Long của nhóm tác giả Đại học Cần Thơ ghi nhận: ao tôm bệnh có mật độ tảo giáp, tảo mắt và tảo lam cao hơn ao tôm khỏe. Ngược lại, mật độ tảo khuê ở ao khỏe cao gấp 22 lần ao bệnh. Nhóm tác giả cũng cho rằng mật độ tảo mắt và tảo lam cao phản ánh ao có độ mặn thấp và giàu dinh dưỡng.

Ngoài thực địa, tảo mắt hay lên ở ba thời điểm:

• Giữa và cuối vụ, khi lượng thức ăn mỗi ngày lớn, phân tôm và xác tảo tích tụ mà xi phông không theo kịp.
• Sau những đợt mưa liên tục, khi độ mặn tụt, nước bề mặt bị phân tầng và tảo khuê tàn bớt, để lại chỗ trống.
• Sau khi cắt tảo lam bằng hóa chất mà không xử lý xác tảo. Lượng chất hữu cơ hòa tan tăng vọt chính là “bữa ăn” của tảo mắt.

Nếu ao đang nuôi ở độ mặn dưới 10‰ và thường xuyên bị tảo mắt, nên xem lại độ mặn nuôi tôm phù hợp cho từng giai đoạn. Nâng độ mặn từ từ khi có nguồn nước tốt là cách giảm áp lực tảo mắt khá bền vững.

Nhận biết tảo mắt tại ao: quan sát theo giờ thay vì nhìn một lần

Sai lầm thường gặp là người nuôi nhìn nước một lần vào buổi sáng, thấy nước trong, rồi cho rằng ao ổn. Tảo mắt biết bơi về phía ánh sáng. Ban đêm và sáng sớm chúng tản xuống tầng giữa, tầng đáy. Khi nắng lên, chúng kéo nhau lên mặt. Vì vậy cùng một ao, màu nước có thể đổi rõ rệt trong ngày.

Một ngày quan sát ao có tảo mắt thường diễn ra như sau:

• 5-7 giờ sáng: nước trông khá trong, có khi trong hơn hôm trước. Đây cũng là lúc tôm hay tấp mé hoặc lờ đờ ở góc ao kín gió vì oxy tầng đáy thấp.
• 10-14 giờ: nước chuyển xanh rau má hoặc xanh vàng. Mặt ao xuất hiện váng loang thành vệt, nhìn như vỏ dưa hấu, dồn về cuối hướng gió. Khi quạt chạy, bọt nhiều và lâu tan.
• 15-17 giờ: nước đặc nhất trong ngày, độ trong có thể xuống dưới 20 cm. pH chiều lên cao.

Để chẩn đoán, chúng tôi thường đo độ trong bằng đĩa Secchi hai lần, lúc 7 giờ và lúc 14 giờ. Nếu chênh lệch giữa hai lần đo từ 10 cm trở lên, cùng với váng xanh dồn theo gió vào buổi trưa, khả năng cao ao đang có tảo mắt chiếm ưu thế.

Mẹo kiểm tra bằng chai nhựa: múc nước tầng mặt lúc trưa vào chai trong, để nơi có nắng chiếu một phía khoảng 15-20 phút. Nếu những hạt li ti dồn về phía có ánh sáng và bám thành lớp mỏng trên thành chai, trong nước đang có tảo biết bơi. Nhóm này gồm tảo mắt và tảo giáp. Nhìn màu lớp bám để tách hai nhóm: lớp bám xanh lục, xanh vàng thì nghiêng về tảo mắt, lớp bám nâu đỏ, nâu vàng thì nghiêng về tảo giáp. Tảo lam dạng sợi hay dạng tập đoàn thì nổi lên mặt hoặc lơ lửng, không dồn về phía sáng. Đây chỉ là cách sàng lọc nhanh. Muốn chắc chắn vẫn phải soi mẫu.

Dưới kính hiển vi (độ phóng đại 100-400 lần), tảo mắt dễ nhận ra nhờ chấm đỏ ở đầu tế bào và kiểu bơi xoáy rất nhanh. Người nuôi chưa có kính có thể chụp ảnh mẫu qua kính lúp điện thoại hoặc gửi mẫu cho kỹ sư Green Bio đọc giúp.

Phân biệt tảo mắt, tảo lam và tảo lục bằng mắt thường

Với trường hợp nước xanh đậm có váng đặc buổi sáng, người nuôi nên tham khảo bài nhận diện và cắt tảo lam vì cách xử lý khác nhau.

Tảo mắt gây hại cho tôm theo những cách nào?

Tảo mắt không tấn công trực tiếp vào gan hay ruột tôm như vi khuẩn. Cái hại của tảo mắt nằm ở chỗ nó làm môi trường ao dao động mạnh, khiến tôm luôn ở trạng thái căng thẳng.

• Sụt oxy cục bộ về đêm: Khi tảo mắt dày, ban đêm chúng hô hấp và lặn xuống tầng dưới, đúng chỗ tôm sinh sống. Oxy tầng đáy vì thế tụt nhanh hơn tầng mặt. Đây là lý do có ao đo oxy tầng mặt vẫn đạt mà tôm vẫn tấp mé lúc 4-6 giờ sáng. Người nuôi nên đo oxy hòa tan trong ao ở cả tầng mặt lẫn sát đáy, gần khu vực tôm ăn.
• pH dao động lớn giữa sáng và chiều: Tảo mắt quang hợp mạnh vào giữa trưa nên kéo pH chiều lên cao, rồi về đêm pH tụt lại. Mức chênh vượt 0,5 đơn vị mỗi ngày đủ làm tôm giảm ăn và khó lột xác. Cách đọc và kiểm soát chỉ số này được trình bày chi tiết trong bài pH nuôi tôm cá.
• Tàn đồng loạt sinh khí độc: Tảo mắt lên nhanh thì cũng tàn nhanh, nhất là sau vài ngày âm u hoặc sau khi bị đánh hóa chất. Khối xác tảo phân hủy dưới đáy làm tăng khí độc NH3, NO2 và tiêu tốn thêm oxy, đúng lúc tôm đã yếu.
• Về độc tố: Tảo mắt từng được xem là vô hại cho đến khi Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) xác định hai loài Euglena sanguinea và Euglena granulata là thủ phạm làm chết hơn 21.000 cá vược sọc tại một trại nuôi ở North Carolina. Độc tố sau đó được tách ra và đặt tên là euglenophycin. Tuy vậy, đến nay chúng tôi chưa tìm thấy tài liệu ghi nhận độc tố này gây chết tôm. Với ao tôm, người nuôi nên lo nhiều hơn về oxy, pH và khí độc, đừng nghe theo những lời đồn kiểu “tảo mắt làm tôm hoại tử gan”.

Cũng cần nói thêm: nghiên cứu của Đại học Cần Thơ là nghiên cứu tương quan. Tảo mắt dày đi cùng với ao bệnh, nhưng chưa chứng minh được tảo mắt là nguyên nhân gây bệnh. Rất có thể cả hai cùng là hệ quả của một đáy ao dơ. Hiểu đúng điều này để không chỉ lo diệt tảo mà bỏ quên phần đáy.

Khi nào thì cần ra tay cắt tảo mắt?

Không phải cứ thấy tảo mắt dưới kính là phải diệt. Một ít tảo mắt lẫn trong quần thể tảo khuê là chuyện bình thường ở ao lợ nhạt. Cắt tảo khi chưa cần còn làm ao mất màu, mở đường cho tảo khác bùng lên. Chúng tôi chỉ khuyên người nuôi can thiệp khi có từ hai dấu hiệu trở lên trong các dấu hiệu sau:

• Độ trong lúc 14 giờ dưới 20-25 cm, hoặc chênh hơn 10 cm so với lúc 7 giờ.
• pH chiều trên 8,5 và chênh lệch sáng chiều trên 0,5.
• Oxy sát đáy lúc rạng sáng dưới 4 mg/L.
• Tôm tấp mé hoặc giảm ăn vào buổi sáng sớm, tập trung ở góc kín gió.
• Mẫu soi thấy tảo mắt chiếm ưu thế rõ so với tảo khuê.

Nếu chỉ có váng nhẹ buổi trưa mà các chỉ số còn ổn, đó là lúc xử lý từ gốc (giảm hữu cơ) chứ chưa phải lúc dùng thuốc diệt.

Cách diệt tảo mắt theo mức độ dày của tảo trong ao

Vì tảo mắt sống được nhờ chất hữu cơ hòa tan, mọi biện pháp diệt mà không cắt nguồn hữu cơ thì chỉ hiệu quả vài ngày. Phần dưới đây đi theo mức độ tảo, từ nhẹ đến nặng.

Tảo mới lên, váng mỏng buổi trưa: cắt nguồn hữu cơ và rút váng tầng mặt

Ở mức này, người nuôi xử lý hoàn toàn bằng quản lý, chưa cần thuốc:

• Giảm 10-30% lượng thức ăn tùy độ đặc của nước. Kiểm tra nhá kỹ hơn để không còn thức ăn thừa.
• Ngưng các loại khoáng, phân có chứa lân trong vài ngày.
• Xi phông đáy ở khu vực giữa ao, nơi phân và xác tảo gom lại. Ao bạt nên xi phông mỗi ngày. Cách làm cụ thể có trong bài xi phông là gì.
• Rút nước tầng mặt vào khoảng 11-14 giờ. Đây là mẹo chỉ đặc biệt hiệu quả với tảo mắt: giờ này tảo đã bơi dồn lên mặt và bị gió đùa về cuối ao, nên rút 10-15 cm nước mặt ở đúng góc đó lấy đi được phần lớn tảo. Ao có cống tràn mặt chỉ cần mở cống đúng giờ. Rút nước buổi sáng thì gần như không lấy được gì, vì lúc đó tảo đang ở dưới sâu.
• Cấp bù nước đã qua xử lý, ưu tiên nước có độ mặn cao hơn nước ao một chút nếu ao đang nuôi lợ nhạt.

Tảo dày, nước đặc vào buổi chiều: dùng vi sinh ban đêm để lấy đi “thức ăn” của tảo

Khi tảo đã dày, cách bền nhất là cho vi khuẩn có lợi giành lấy phần chất hữu cơ hòa tan mà tảo mắt đang sống nhờ. Các chủng Bacillus phân giải chất hữu cơ rất nhanh. Chúng vừa làm sạch đáy, vừa thu hẹp nguồn dinh dưỡng của tảo, khiến tảo mắt mỏng dần qua 2-3 ngày mà không chết đồng loạt. Đánh vào ban đêm cho hiệu quả cao vì lúc đó vi khuẩn không phải cạnh tranh với ánh nắng gắt và tia UV.

Với ao tôm, người nuôi có thể dùng vi sinh xử lý tảo độc Bio 102. Sản phẩm chứa Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis (tổng tối thiểu 2,0 × 10⁹ CFU/kg), và tảo mắt nằm trong nhóm tảo mà sản phẩm được thiết kế để xử lý.

Khi tảo dày, dùng 1 gói 425 g cho 1.600-2.000 m³ nước, đánh 2 đêm liên tiếp rồi đánh giá lại. Hòa gói vào khoảng 30 lít nước sạch rồi tạt đều khắp ao, hoặc tạt gần quạt nước, trong khoảng 22-24 giờ. Giữ quạt chạy suốt đêm. Không đánh cùng ngày với chlorine hay thuốc diệt tảo, và giãn tối thiểu 12 giờ với vôi hoặc khoáng.

Kỹ sư Green Bio có thể giúp người nuôi tính số gói theo thể tích thực tế của ao. Ao đất hay bị ước sai thể tích do mực nước và độ sâu không đều, dẫn đến đánh thiếu liều mà không biết.

Tảo quá dày, vi sinh không theo kịp thì nên dùng hóa chất

Hóa chất chỉ nên là bước cuối, khi oxy sát đáy lúc rạng sáng liên tục dưới 4 mg/L và tôm có dấu hiệu nguy hiểm. Người nuôi cũng cần biết trước: Euglena thuộc nhóm vi tảo chịu kim loại nặng và các tác động môi trường khá tốt. Vì vậy không nên đặt kỳ vọng đồng sunfat ở liều an toàn cho tôm sẽ quét sạch tảo mắt. Mục tiêu thực tế là kéo mật độ tảo xuống đủ để giữ oxy, phần còn lại để vi sinh xử lý. Tăng liều để diệt cho sạch thì tôm chịu không nổi trước tảo.

• Đồng sunfat (CuSO4): tính liều theo độ kiềm (gam/m³ bằng độ kiềm chia 100). Không dùng khi độ kiềm dưới 50 mg/L. Với tôm, nên chia nhỏ 0,25-0,5 g/m³ mỗi ngày, đánh liên tục 3 ngày thay vì đánh một lần liều cao. Đánh khoảng 9-10 giờ sáng ngày nắng, quạt chạy mạnh, tránh ngày tôm lột xác rộ. Chi tiết về cách tính và giới hạn liều có trong bài tác dụng của đồng sunfat.
• BKC: diệt được một phần tảo nhưng cũng diệt luôn vi sinh có lợi. Liều và lưu ý cần đọc kỹ trong bài BKC trong thủy sản trước khi dùng.
• Chlorine: chúng tôi không khuyên dùng giữa vụ khi trong ao đang có tôm, vì cắt tảo quá mạnh dễ gây sụp ao.

Sau khi đánh hóa chất, việc quan trọng nhất là giữ oxy. Chạy toàn bộ quạt, có thể chạy thêm máy sục đáy, theo dõi tôm sát trong 48-72 giờ đầu.

Vì sao tảo mắt hay quay lại sau khi đã cắt?

Đây là câu hỏi chúng tôi nhận nhiều nhất từ người nuôi ao lợ nhạt: tảo vừa cắt xong, 4-5 ngày sau ao lại xanh đặc như cũ. Có ba lý do chỉ riêng tảo mắt mới có:

• Xác tảo vừa chết lại thành thức ăn cho tảo mắt còn sống: Khi hóa chất làm chết một lượng lớn tảo, xác tảo phân hủy giải phóng ra chất hữu cơ hòa tan. Tảo lục hay tảo khuê phải chờ chất này phân giải thành đạm, lân mới dùng được. Tảo mắt thì hút ngay. Phần tảo mắt sống sót sau đợt đánh thuốc vì thế có sẵn nguồn thức ăn dồi dào để bùng trở lại, nhanh hơn bất kỳ loại tảo nào khác.
• Tảo mắt biết “trú ẩn”: Khi môi trường bất lợi, nhiều loài tảo mắt co tròn lại, mất roi và tiết lớp vỏ nhầy bảo vệ, nằm dưới đáy chờ điều kiện thuận lợi. Một đợt đánh thuốc diệt được tảo đang bơi ở tầng nước nhưng ít khi chạm được những tế bào nằm trong bùn.
• Cắt tảo xong ao bị bỏ trống: Nếu không gây màu lại ngay, khoảng trống đó sẽ thuộc về loài tảo nào lên nhanh nhất. Ở ao giàu hữu cơ, loài thắng cuộc thường lại là tảo mắt.

Từ ba lý do này, sau khi cắt tảo người nuôi nên làm theo thứ tự:

• Phân hủy xác tảo trước tiên. Chờ tối thiểu 24 giờ sau khi đánh đồng (với BKC nên giãn khoảng 3 ngày), rồi dùng Bio Enzym phân hủy xác tảo để vi khuẩn và enzyme protease xử lý phần xác tảo và chất thải hữu cơ dưới đáy. Liều 250 g cho 5.000 m³ nước. Hòa vào khoảng 50 lít nước sạch, tạt vào sáng sớm hoặc chiều mát, quạt chạy để thuốc lan đều.
• Xi phông hoặc rút đáy ở khu vực xác tảo lắng.
• Gây lại màu tảo khuê để chiếm chỗ trước khi tảo mắt kịp lên, theo hướng dẫn trong bài màu nước ao nuôi tôm chuẩn.
• Giữ độ kiềm ổn định, nhất là mùa mưa. Kiềm thấp khiến tảo khuê khó phát triển trở lại. Cách xử lý được trình bày trong bài kiểm soát độ kiềm mùa mưa.

Tảo mắt ở ao cá, ao lươn, ao ếch có cần xử lý như ao tôm?

Tảo mắt là cư dân quen thuộc của ao nước ngọt, nên ao cá, ao lươn và ao ếch thường có tảo mắt nhiều hơn ao tôm. Tuy nhiên cách xử lý nhẹ nhàng hơn:

• Ao cá: Phần lớn cá nuôi chịu dao động oxy và pH tốt hơn tôm. Ở ao nuôi ghép cá rô phi hoặc cá mè, chính đàn cá ăn lọc đã góp phần hạn chế tảo. Chỉ cần lưu ý khi nước chuyển đỏ gạch, có váng đỏ vào buổi trưa. Đó có thể là Euglena sanguinea, loài đã từng gây chết cá hàng loạt như ca được USDA ghi nhận, nên cần thay nước và tăng oxy sớm.
• Ao lươn, ao ếch, bể xi măng nhỏ: Cách nhanh và an toàn nhất là thay nước. Không nên dùng hóa chất cắt tảo vì thể tích nhỏ rất dễ quá liều.

Câu hỏi thường gặp về tảo mắt

Kết luận

Tảo mắt không phải loại tảo diệt một lần là xong. Tảo mắt sống được nhờ chất hữu cơ trong ao và tự bơi theo ánh sáng. Vì vậy muốn kiểm soát được, người nuôi cần quan sát theo giờ để nhận diện đúng, rút váng đúng lúc, dùng vi sinh để cắt nguồn hữu cơ và chỉ dùng hóa chất khi thật cần. Sau khi cắt tảo, việc xử lý xác tảo và gây lại màu tảo khuê quyết định ao có bị tảo mắt quay lại hay không.

Nếu ao đang xanh đặc buổi chiều mà chưa chắc là tảo mắt hay tảo lam, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi ảnh nước ao, ảnh mẫu soi cùng các chỉ số pH, độ kiềm, oxy và độ mặn cho kỹ sư Green Bio. Chúng tôi sẽ đọc mẫu, tính liều theo đúng thể tích ao và theo dõi ao cùng người nuôi trong những ngày sau xử lý, hoàn toàn miễn phí. Khi đã rõ hướng xử lý, người nuôi có thể đặt Bio 102 hoặc xem thêm các thuốc thủy sản cho tôm của Green Bio.