Cách chữa bệnh cá Koi bị đỏ mình theo nhiều nguyên nhân

Cá koi bị đỏ mình là hiện tượng da cá ửng đỏ hoặc hồng lan rộng trên thân, rõ nhất ở vùng nền trắng và bụng. Nguyên nhân thường do bỏng da vì khí độc amoniac, clo hoặc pH cao, do nhiễm khuẩn huyết Aeromonas hydrophila, và ít gặp hơn là do virus SVC hoặc KHV. Cả đàn cùng đỏ trong một đêm thường là lỗi ở nước hồ và có thể hồi phục sau vài ngày. Còn khi vài con đỏ trước rồi lan dần, kèm bụng chướng, dựng vảy, thì vi khuẩn đã vào máu, và mỗi ngày chậm trễ đều làm tăng số koi phải bỏ.

Trong bài viết này, Green Bio sẽ giúp người nuôi đọc nguyên nhân cá chép koi bị đỏ mình từ chính những gì vừa xảy ra với hồ, rồi chọn cách trị bệnh cá koi bị đỏ mình đúng hướng.

Cá koi bị đỏ mình là dấu hiệu của bệnh gì?

Đỏ mình là một triệu chứng chứ không phải tên một bệnh. Lớp mao mạch dưới da koi bị giãn hoặc vỡ có thể do ba nhóm tác nhân: hóa chất trong nước làm bỏng da, độc tố vi khuẩn phá thành mạch, hoặc virus tấn công nội mô mạch máu. Koi là một dạng cá chép được chọn giống làm cảnh, nên mang đủ các bệnh nguy hiểm của loài này. Người nuôi có thể xem tổng quan trong bài các bệnh trên cá chép.

Điểm cần tách bạch ngay từ đầu là đỏ lan tỏa khác đỏ khu trú. Đỏ lan tỏa là da ửng hồng đều cả một vùng rộng, không có ranh giới rõ, giống như cá vừa bị “luộc nhẹ”. Đỏ khu trú là các chấm, vệt hoặc mảng đỏ có viền. Dạng khu trú, với tác nhân chủ yếu là vi khuẩn và ký sinh trùng, đã được phân tích riêng trong bài cá koi bị xuất huyết, đốm đỏ. Bài này tập trung vào dạng lan tỏa, vì đây là dạng hay khiến người nuôi đánh thuốc sai nhất.

Cần kiểm tra những gì khi cá bị đỏ mình?

Trước khi mở bất kỳ chai thuốc nào, hãy trả lời bốn câu hỏi bằng mắt.

• Bao nhiêu con đỏ: Gần như cả đàn cùng ửng đỏ, kể cả cá to khỏe, là dấu hiệu nghiêng về nước hồ. Chỉ 1-3 con đỏ rõ, số còn lại bình thường thì nghiêng về nhiễm khuẩn.
• Đỏ ở đâu: Bỏng do nước thường đỏ đều ở bụng, gốc vây ngực, mép mang và các vùng da mỏng. Nhiễm khuẩn huyết thường đỏ đậm nhất quanh hậu môn và bụng, sau đó mới lan lên hai bên thân. Nếu chỉ phần lưng ở hồ nông, không che nắng, ửng hồng còn bụng vẫn trắng thì cần nghĩ tới tác động của nắng gắt.
• Lớp nhớt ra sao: Bỏng hóa chất làm koi tiết nhớt dày, nước quanh cá có thể đục nhẹ, da sờ rít hoặc trơn bất thường. Nhiễm khuẩn huyết ít khi tăng nhớt rõ ở giai đoạn đầu.
• Cá đứng ở đâu trong hồ: Koi bỏng mang do khí độc hay dạt về thác nước, miệng xả lọc hoặc đầu sủi khí và thở gấp. Koi nhiễm khuẩn hay tách đàn, nằm đáy hoặc lơ lửng ở góc hồ, vây cụp.

Một điểm dễ nhầm với dòng koi nền đỏ như Kohaku, Sanke, Showa: khi cá được cho ăn thức ăn tăng màu (chứa astaxanthin hoặc spirulina), các mảng đỏ của hoa văn sẽ đậm hơn. Đó là màu sắc tố, nằm đúng trong ranh giới hoa văn, và vùng nền trắng vẫn trắng. Đỏ mình bệnh lý thì làm chính vùng trắng chuyển sang hồng.

Trong 72 giờ qua, hồ koi đã thay đổi gì?

Đây là câu hỏi mà kỹ sư Green Bio luôn hỏi người nuôi koi đầu tiên, trước cả câu “cá bị bao lâu rồi”. Hồ koi là một hệ khép kín có thể tích nhỏ và phụ thuộc hoàn toàn vào hệ lọc. Vì vậy chỉ một thao tác chăm hồ cũng có thể đẩy chỉ số nước vượt ngưỡng trong vài giờ, nhanh hơn rất nhiều so với ao đất. Dò lại nhật ký chăm hồ thường cho ra nguyên nhân nhanh hơn soi mẫu.

Khi hai sự kiện chồng lên nhau, chẳng hạn vừa rửa lọc vừa thay nước máy, nguyên nhân hóa học gần như chắc chắn là gốc rễ. Kể cả khi sau đó có vi khuẩn bội nhiễm, phải sửa nước trước thì thuốc mới phát huy tác dụng.

Vì sao cả hồ koi đỏ mình chỉ sau một đêm?

Cả đàn đồng loạt đỏ trong vòng một ngày gần như luôn có gốc từ nước hồ. Không loài vi khuẩn hay virus nào lây và làm cả đàn biểu hiện đồng thời nhanh đến vậy.

Amoniac kết hợp pH cao bỏng phổ biến nhất ở hồ koi

Trong nước, amoni tồn tại ở hai dạng: NH4+ ít độc và NH3 tự do rất độc. Tỷ lệ giữa hai dạng do pH và nhiệt độ quyết định. Theo bảng cân bằng amoniac của Emerson vào năm 1975, ở 25°C, NH3 tự do chỉ chiếm khoảng 0,6% tổng amoni khi pH 7, nhưng lên tới khoảng 36% khi pH 9. Như vậy cùng một lượng amoni, nước pH 9 độc gấp khoảng 60 lần nước pH 7.

Hồ koi lại hay có pH cao. Đáy hồ xi măng, đá san hô dùng làm vật liệu lọc và tảo quang hợp mạnh trong hồ phơi nắng đều đẩy pH buổi chiều lên 8,5-9. Vì vậy cùng một lần lọc trục trặc, koi trong hồ xi măng phơi nắng sẽ đỏ mình nặng hơn hẳn koi trong hồ lót bạt có mái che. Người nuôi muốn hiểu kỹ cơ chế này có thể đọc thêm về khí độc NH3 và chu trình nitơ trong ao nuôi.

Một chi tiết riêng của hồ koi: Thời điểm cá đỏ rõ nhất thường là cuối buổi chiều, lúc pH đạt đỉnh trong ngày. Sáng sớm cá có thể trông gần như bình thường, khiến người nuôi tưởng bệnh tự lui. Vì vậy, nên đo pH và amoni vào khoảng 14-16 giờ thay vì buổi sáng.

Clo và chloramine trong nước máy

Nước máy đô thị luôn có clo dư để khử trùng đường ống. Clo oxy hóa trực tiếp lớp nhớt và biểu mô mang, làm koi đỏ mang, đỏ bụng và thở gấp chỉ vài giờ sau khi châm nước. Clo tự do sẽ bay hơi nếu nước được phơi và sục khí 24-48 giờ. Riêng chloramine (clo liên kết với amoniac), mà một số nhà máy nước sử dụng, bền hơn nhiều và khó bay hơi theo cách đó.

Lưu ý dễ bị bỏ qua: khi dùng sodium thiosulfate (Na2S2O3) để khử nước có chloramine, phần clo bị trung hòa nhưng amoniac vẫn được giải phóng vào hồ. Hồ vừa rửa lọc mà lại châm nhiều nước loại này thì cá dễ bị bỏng hai lần liên tiếp. Cách dùng clo an toàn được phân tích trong bài chlorine xử lý nước ao nuôi.

Hồ xi măng mới và pH vượt 9

Vữa xi măng mới còn nhiều vôi tự do. Trong vài tuần đầu, lượng vôi này hòa vào nước và đẩy pH lên trên 9, có khi tới 10. Koi thả vào hồ chưa được ngâm xả kỹ thường đỏ bụng, đỏ gốc vây, tiết nhiều nhớt và bỏ ăn. Hiện tượng này dễ bị nhầm với nhiễm khuẩn vì cá chết rải rác sau vài ngày. Xử lý đúng là ngâm rồi xả hồ nhiều lần cho đến khi pH ổn định, hoặc áp dụng cách hạ pH ao phù hợp trước khi thả cá. Không nên thả koi rồi mới xử lý.

Quá liều thuốc vì tính sai thể tích hồ

Đây là nguyên nhân gây bỏng mà chúng tôi gặp rất nhiều ở hồ koi gia đình. Người nuôi thường lấy diện tích mặt hồ nhân với độ sâu chỗ sâu nhất. Trong khi đó, hồ koi có bậc, có vách nghiêng và thác, nên thể tích thật thường chỉ bằng khoảng 60-80% con số ước tính. Kết quả là thuốc tím, muối hay thuốc sát khuẩn bị đánh dư 20-40%.

Cách tính an toàn hơn: lấy chiều dài × chiều rộng × độ sâu trung bình đo ở 4-5 điểm. Hoặc đếm số giờ bơm có lưu lượng biết trước cần để làm đầy hồ. Sau khi đánh thuốc, nếu koi đỏ mình kèm tiết nhớt dày trong 1-3 giờ, cần thay nước sạch đã khử clo và tăng sục khí ngay. Cách dùng thuốc tím KMnO4 cho đúng liều đã có bài riêng, bà con có thể tham khảo.

Khi nào đỏ mình là nhiễm khuẩn huyết do Aeromonas?

Nếu nước hồ đạt chỉ số an toàn mà vẫn có koi đỏ mình, đặc biệt khi bệnh lan dần từ con này sang con khác trong 3-7 ngày, thì vi khuẩn đã vào máu. Thủ phạm thường gặp nhất là nhóm vi khuẩn Aeromonas di động. Nhóm này luôn có sẵn trong hồ và chỉ gây bệnh khi cá suy yếu, nhất là sau những sự kiện ở bảng trên.

Các dấu hiệu cho thấy đã có nhiễm khuẩn huyết, khác với bỏng da do nước:

• Hậu môn lồi đỏ, bụng ửng đỏ hoặc tím, ấn nhẹ thấy mềm.
• Vảy bắt đầu dựng lên ở hai bên thân, dạng “quả thông”. Đây là dấu hiệu dịch đã tích trong cơ thể, cần phân biệt với bệnh cá bị xù vảy.
• Mắt lồi nhẹ, gốc vây đỏ đậm hơn phần còn lại.
• Cá bỏ ăn hẳn, không còn chỉ là giảm ăn.
• Đỏ tăng dần qua nhiều ngày, không dao động theo pH buổi sáng và buổi chiều như bỏng do nước.

Ở hồ koi, nhiễm khuẩn huyết thường đi kèm ký sinh trùng ngoài da như trùng mỏ neo, rận cá hay trùng bánh xe. Các loài này tạo vết xước để vi khuẩn xâm nhập. Vì vậy, cần soi nhớt và cạo da 2-3 con bệnh. Danh sách ký sinh trùng trên cá giúp người nuôi biết cần tìm loài nào.

Khi nào phải nghĩ đến virus SVC hoặc KHV?

Nhiệt độ nước là manh mối quyết định khi nghi ngờ virus. Cả hai bệnh virus nguy hiểm nhất trên koi đều chỉ bùng phát trong những khoảng nhiệt độ nhất định.

• Bệnh xuất huyết mùa xuân (SVC) (do Carp sprivivirus): Theo cơ quan thú y Vương quốc Anh, nhiệt độ thuận lợi cho bệnh nằm trong khoảng 11-17°C. Koi đỏ mình, chướng bụng, lồi mắt, phân dạng dây nhầy. Ở Việt Nam, khoảng nhiệt độ này đáng lưu ý với hồ koi ở miền Bắc vào cuối đông, đầu xuân, và với hồ ở các vùng cao lạnh quanh năm.
• Bệnh do Koi herpesvirus (KHV): Theo tài liệu của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), bệnh xuất hiện chủ yếu ở 16-25°C. Dấu hiệu đặc trưng là mang hoại tử loang lổ đỏ trắng xen kẽ, mắt trũng, da có mảng nhám như giấy ráp và tỷ lệ chết rất cao. Bệnh thường bùng phát khoảng 3-21 ngày sau khi thả cá mới vào hồ.

Hai bệnh này không có thuốc đặc trị. Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn bội nhiễm, không diệt được virus. Khi koi đỏ mình kèm hoại tử mang, hoặc khi hồ nằm đúng khoảng nhiệt độ trên lại vừa nhập cá mới, người nuôi cần cách ly ngay, không bán, cho hay chuyển cá sang hồ khác, và báo cơ quan thú y địa phương để lấy mẫu xét nghiệm PCR.

Cách chữa bệnh cá koi đỏ mình theo đúng nguyên nhân

Phác đồ phụ thuộc hoàn toàn vào nhóm nguyên nhân đã khoanh vùng ở trên. Cùng một triệu chứng đỏ mình, đánh kháng sinh vào hồ đang bị bỏng amoniac không những vô ích mà còn làm chết thêm vi sinh lọc.

Bỏng do nước

Với nhóm nguyên nhân hóa học, koi thường tự hồi phục sau 2-4 ngày khi nước trở về ngưỡng an toàn. Mục tiêu là amoni tổng gần 0, NO2 dưới 0,1 mg/L và pH 7-8,5. Nếu nitrit cao, có thể thêm muối không i-ốt ở mức 0,1-0,3% (1-3 kg/m³). Ion clorua cạnh tranh với nitrit ở mang nên làm giảm lượng nitrit đi vào máu cá. Chỉ dùng mức thấp này trong hồ chính và theo dõi phản ứng của cá.

Khi rửa lọc, chỉ giũ vật liệu lọc bằng nước lấy từ chính hồ, và chỉ làm một nửa số ngăn lọc mỗi lần. Hệ lọc đã chết cần được bổ sung vi sinh. Chúng tôi chọn Bacillus subtilis kết hợp enzyme protease vì nhóm này vừa phân hủy nhanh mùn hữu cơ tích trong ngăn lọc và đáy hồ, vừa giảm NH3, NO2.

Bio Enzym chứa đúng hai thành phần này. Với hồ koi nhỏ, nên hòa sản phẩm với nước hồ rồi đổ vào ngăn lọc đầu tiên. Liều cho hồ ít thay nước là 250 g/2.000 m³. Hồ chỉ vài chục khối thì cần chia nhỏ theo hướng dẫn của kỹ sư, và phải dùng cách thuốc sát khuẩn ít nhất 24 giờ.

Nhiễm khuẩn huyết

Cá đỏ mình do Aeromonas nên được chuyển sang bể cách ly có sục khí mạnh, nước lấy từ hồ chính và giữ nhiệt độ ổn định. Tắm muối 0,3-0,5% trong bể cách ly giúp giảm áp lực thẩm thấu khi da đã tổn thương.

Để giảm mật độ vi khuẩn trong hồ chính hoặc hồ đất nuôi koi thương phẩm, cần một chất sát khuẩn phổ rộng, ít bị chất hữu cơ làm mất tác dụng. Glutaraldehyde phối hợp benzalkonium chloride (BKC) đáp ứng yêu cầu này: glutaraldehyde phá vách tế bào vi khuẩn, còn BKC tăng khả năng thấm.

Vua Diệt Khuẩn có 300 g glutaraldehyde và 80 g BKC trong mỗi lít. Liều khi cá có dấu hiệu bệnh là 1 lít cho 2.000 m³, tương đương 0,5 ml/m³. Hồ koi thật sự có 16 m³ chỉ cần 8 ml. Chính vì vậy cần đong bằng ống xi lanh và tính theo thể tích đo lại như phần trên. Đánh vào buổi sáng có nắng, chạy sục khí, không đánh liên tục nhiều ngày, và bổ sung lại vi sinh lọc sau 1-2 ngày.

Kháng sinh chỉ nên dùng khi cá chết rải rác, dựng vảy, và tốt nhất là sau khi có kết quả phân lập. Với Aeromonas trên cá nước ngọt, kháng sinh florfenicol là lựa chọn trong danh mục được phép. Bactomar chứa 200 g florfenicol mỗi lít. Tuy nhiên, koi chưa có trong danh sách đối tượng ghi trên trang sản phẩm, nên liều và liệu trình dùng theo hướng dẫn của kỹ sư. Cần lưu ý thêm rằng koi đỏ mình nặng thường đã bỏ ăn, nên thức ăn trộn thuốc chỉ có tác dụng với những con còn ăn. Cá đã bỏ ăn cần được kỹ sư hoặc bác sĩ thú y thủy sản đánh giá riêng.

Người nuôi tuyệt đối không dùng malachite green, chloramphenicol hay nhóm nitrofuran cho koi. Đây là các chất đã bị cấm trong nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam.

Thói quen chăm hồ nào khiến koi đỏ mình nặng thêm?

Một số thao tác “chăm kỹ” lại là thứ khiến tình trạng đỏ mình trầm trọng hơn:

• Rửa lọc sạch bóng bằng nước máy ngay khi thấy cá đỏ: Người nuôi nghĩ lọc bẩn gây bệnh, nhưng làm vậy sẽ xóa sạch vi sinh nitrat hóa và đẩy amoni lên cao hơn trong 24-48 giờ sau đó.
• Thay 50-70% nước một lần: pH, nhiệt độ và độ cứng thay đổi đột ngột cũng là một kiểu sốc. Với hồ koi, thay 20-30% mỗi ngày an toàn hơn thay nhiều một lần.
• Đánh muối, thuốc tím và thuốc sát khuẩn cùng ngày: Tác động cộng dồn lên lớp nhớt đang tổn thương sẽ gây bỏng chồng bỏng.
• Tiếp tục cho ăn thức ăn tăng màu, giàu đạm khi cá đang đỏ: Thức ăn dư làm tăng amoni đúng lúc lọc đang yếu.
• Đưa koi mới vào hồ chính ngay trong ngày mua: Với KHV, đây là con đường lây phổ biến nhất. Cá mới nên được cách ly 3-4 tuần ở nhiệt độ nằm trong khoảng virus có thể biểu hiện.

Giữ hồ koi ổn định để không lặp lại tình trạng đỏ mình

Phòng bệnh cho koi chủ yếu là giữ cho hồ không có những “cú sốc” như ở bảng sự kiện:

• Đo pH, amoni và nitrit hằng tuần, và đo thêm sau mỗi lần rửa lọc hoặc thay nước. Nên đo pH vào buổi chiều.
• Châm nước máy đã khử clo, mỗi lần không quá 20-30% thể tích hồ.
• Che 30-50% mặt hồ để hạn chế nắng gắt, tảo nở hoa và pH buổi chiều tăng cao.
• Lắp nguồn điện dự phòng hoặc báo động cho bơm lọc và máy sục khí, vì mất điện vài giờ có thể làm chết vi sinh lọc.
• Giữ nhiệt độ thích hợp cho cá và hạn chế dao động trong ngày. Với hồ ngoài trời ở miền Bắc, cần theo dõi sát trong những tuần nước nằm ở khoảng 11-25°C.
• Cách ly cá mới và cá đi hội thi về. Dùng vợt, thùng riêng cho từng hồ.

Kết luận

Cá koi bị đỏ mình có thể chỉ là phản ứng bỏng da do amoniac, clo hay pH cao, và sẽ khỏi trong vài ngày khi nước được sửa đúng. Nhưng đỏ mình cũng có thể là dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết Aeromonas, hoặc nguy hiểm hơn là virus SVC, KHV. Câu trả lời thường nằm ngay trong những việc vừa làm với hồ trong ba ngày trước đó và trong con số nhiệt độ nước, trước cả kết quả soi mẫu.

Nếu chưa chắc koi nhà mình thuộc trường hợp nào, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi cho kỹ sư Green Bio ảnh chụp cá dưới ánh sáng tự nhiên (thấy rõ bụng và mang), video cá bơi, kết quả test pH, amoni, nitrit lúc buổi chiều, kích thước hồ và những việc vừa làm với hồ trong 72 giờ qua. Kỹ sư sẽ cùng người nuôi tính lại thể tích hồ, chọn đúng bước xử lý và theo dõi đàn koi đến khi cá ăn lại. Khi đã có hướng xử lý, người nuôi có thể đặt Vua Diệt Khuẩn hoặc tham khảo các thuốc thủy sản cho cá của Green Bio.