Tảo giáp là gì? Vì sao tảo giáp khó diệt và cách xử lý tận gốc trong ao tôm

Tảo giáp (Dinophyta) là nhóm vi tảo đơn bào có lớp vỏ giáp và hai roi để bơi. Chúng hay bùng phát trong ao tôm nước lợ, mặn vào giữa và cuối vụ, làm nước chuyển nâu đỏ, pH chiều vọt cao và oxy tụt mạnh lúc rạng sáng. Khác tảo lam hay tảo mắt, tảo giáp biết lặn xuống đáy ban đêm và nằm “ngủ” thành bào nang trong bùn, nên nhiều ao cắt tảo xong chưa đầy một tuần đã lên màu cũ. Sau đây, Green Bio sẽ giải thích người nuôi vì sao tảo giáp trong ao tôm hay tái phát và cách xử lý tảo giáp nhắm đúng vào điểm yếu của chúng.

Tảo giáp là gì? Khác gì các loại tảo khác trong ao tôm?

Tảo giáp mang tên từ lớp vỏ bên ngoài. Ở nhiều loài, vỏ được ghép từ các tấm cellulose như những mảnh áo giáp, có một rãnh chạy ngang quanh thân và một rãnh dọc. Hai sợi roi nằm trong hai rãnh này giúp tế bào vừa bơi tới vừa xoay tròn. Nhờ biết bơi, tảo giáp chủ động lên tầng mặt khi có nắng và lặn xuống tầng nước sâu khi trời tối. Tảo khuê và phần lớn tảo lam không làm được việc này.

Trong hệ tảo trong ao nuôi tôm, tảo giáp xếp vào nhóm cần kiểm soát. Ở mật độ thấp, chúng là một phần bình thường của thực vật phù du (sinh vật trôi nổi quang hợp trong nước). Rắc rối bắt đầu khi tảo giáp chiếm ưu thế và đẩy lùi tảo khuê, nhóm tạo màu nâu trà tốt cho ao lợ.

Những chi tảo giáp hay gặp trong ao tôm

Một khảo sát trên 20 ao tôm thẻ thâm canh ở Đồng bằng sông Cửu Long của Trường Đại học Cần Thơ ghi nhận 10 loài tảo giáp trong tổng số 119 loài tảo. Ở nhóm ao tôm bệnh, mật độ tảo giáp cao hơn ao tôm khỏe. Các chi người nuôi hay nghe kỹ sư nhắc khi soi mẫu gồm:

• Gymnodinium, Gyrodinium: tế bào trần hoặc vỏ mỏng, bơi nhanh. Một số loài trong nhóm này có khả năng sinh độc tố.
• Peridinium, Protoperidinium: vỏ giáp dày, tế bào gần tròn, sẫm màu dưới kính.
• Prorocentrum: tế bào dẹt hình hạt dưa, hai roi mọc ở đỉnh.
• Ceratium (nay xếp vào chi Tripos với các loài biển): có sừng dài, dễ nhận ra.
• Noctiluca scintillans: tế bào to, không có diệp lục, thường theo nước biển ven bờ vào ao và làm nước phát sáng ban đêm.

Phân biệt tảo giáp với tảo mắt và tảo khuê

Ngoài ao, tảo giáp hay bị nhầm với tảo mắt vì cả hai đều làm nước ngả đỏ và đều bơi được. Để phân biệt một cách chính xác nhất thì các kỹ sư thường soi mẫu nước dưới kính hiển vi 10x hoặc 40x:

Dấu hiệu dễ thấy nhất là kiểu bơi. Tế bào tảo giáp vừa bơi vừa xoay như con quay, chạy ra khỏi tầm nhìn rất nhanh. Tảo khuê thì nằm yên hoặc chỉ trượt nhẹ. Người nuôi chưa quen đọc mẫu có thể quay video màn hình kính hiển vi gửi kỹ sư Green Bio. Chỉ cần đoạn video 10-15 giây là kỹ sư đã đánh giá được nhóm tảo nào đang chiếm ưu thế.

Vì sao tảo giáp lấn được tảo khuê vào giữa và cuối vụ?

Đầu vụ, ao lợ có màu nâu trà đẹp nhờ tảo khuê. Sang tháng thứ hai, tháng thứ ba, nhiều ao chuyển dần sang nâu sẫm rồi đỏ gạch. Cùng một ao, cùng một nguồn nước, nhưng điều kiện đã thay đổi theo hướng có lợi cho tảo giáp ở bốn điểm.

• Nước tĩnh và phân tầng: Tảo giáp sống tốt trong nước yên. Một luận án nghiên cứu tại Viện Khoa học Biển Barcelona, công bố trên cơ sở dữ liệu AGRIS của FAO, cho thấy trong phòng thí nghiệm, khi nước động ở quy mô nhỏ làm giảm tốc độ tăng trưởng và ức chế phân bào ở tảo giáp. Tảo khuê thì ngược lại, chúng không bơi được, gặp nước tĩnh là chìm dần xuống đáy. Những trưa nắng gắt, lặng gió mà quạt lại tắt để tiết kiệm điện chính là lúc tảo giáp chiếm tầng mặt.
• Silic cạn dần: Tảo khuê cần silic để làm vỏ, tảo giáp thì không. Ao nuôi lâu ngày, silic hòa tan bị tảo khuê dùng hết mà không được bổ sung, trong khi đạm và lân từ thức ăn vẫn tăng đều. Tảo khuê không đủ nguyên liệu để phân chia, tảo giáp nhân cơ hội lấp chỗ trống.
• Đáy giàu hữu cơ: Nhiều loài tảo giáp sống kiểu “nửa tự dưỡng”: vừa quang hợp vừa ăn vi khuẩn, mảnh hữu cơ, thậm chí ăn cả tế bào tảo khác. Vì vậy cắt lân thôi chưa đủ đánh gục tảo giáp như với tảo lam. Ao còn nhiều bùn và thức ăn thừa là tảo giáp còn nguồn sống.
• Độ mặn cao và nắng nóng kéo dài: Phần lớn tảo giáp là sinh vật biển, nên ao lợ, mặn trong mùa khô thuận lợi cho chúng hơn ao ngọt hóa. Nguồn nước cấp từ cửa sông, ven biển vào đúng đợt thủy triều đỏ còn mang theo sẵn một lượng tảo rất lớn.

Hiểu bốn điểm này thì thấy việc xử lý tảo giáp không thể chỉ là “đánh thuốc cắt tảo”. Phải đổi lại điều kiện ao để tảo khuê giành lại chỗ.

Tảo giáp trong ao tôm gây hại theo cách nào?

Cái hại dễ thấy nhất là nhịp oxy và pH. Ban ngày tảo dày ở tầng mặt đẩy pH chiều lên cao. Ban đêm cả khối tảo cùng hô hấp, oxy tụt và tôm nổi đầu lúc 3-5 giờ sáng. Phần nhận biết màu nước, cách thử ly nước và mẹo rút váng giữa trưa đã có trong bài tảo đỏ trong ao tôm, người nuôi xem thêm ở đó. Trong bài này, chúng tôi lưu ý thêm ba tác hại riêng của tảo giáp mà người nuôi ít để ý.

• pH cao làm khí độc nặng thêm: Cùng một lượng đạm tổng, pH chiều càng cao thì phần khí độc NH3 tự do càng nhiều. Ao tảo giáp dày mà đáy dơ thì tôm bị cả hai áp lực cùng lúc: thiếu oxy về đêm, nhiễm NH3 về chiều.
• Độc tố của một số loài: Không phải loài tảo giáp nào cũng độc. Nhưng một số loài thuộc các chi như Alexandrium, Gymnodinium có thể sinh độc tố, thường theo nguồn nước biển vào ao. Tôm trong ao nhiễm loại này thường lờ đờ, giảm ăn, gan tụy kém. Biểu hiện này dễ bị đổ cho bệnh vi khuẩn.
• Tảo tàn kéo theo vi khuẩn: Sau vài ngày âm u, khối tảo giáp tàn đồng loạt, nước chuyển màu đục nâu, mùi tanh. Xác tảo là nguồn dinh dưỡng cho vi khuẩn Vibrio tăng sinh, và đường ruột, gan tụy của tôm chịu áp lực ngay sau đó.

Điểm mấu chốt: Ao bị tảo giáp nguy nhất không phải lúc nước đỏ đậm nhất, mà là 2-3 ngày sau khi tảo tàn. Lúc này người nuôi thường đã thở phào vì thấy nước “sạch” hơn.

Vì sao diệt tảo giáp xong vài ngày lại lên?

Đây là câu hỏi chúng tôi nhận nhiều nhất từ các ao đã từng xử lý tảo giáp. Người nuôi đánh hóa chất, nước trong lại được 3-5 ngày, rồi váng nâu đỏ quay về đúng góc ao cũ. Nguyên nhân nằm ở chính cách sống của tảo giáp.

• Tảo giáp có “kho dự trữ” dưới bùn: Khi gặp điều kiện bất lợi như hóa chất, nhiệt độ thay đổi đột ngột hay thiếu dinh dưỡng, nhiều loài tảo giáp rụng roi, co lại thành bào nang (dạng nghỉ có vỏ dày) và chìm xuống đáy. Hóa chất cắt tảo chủ yếu diệt tế bào đang bơi trong nước. Bào nang nằm trong lớp bùn đen hầu như không bị ảnh hưởng. Vài ngày sau, khi nước ổn định lại, bào nang nảy mầm và tái lập quần thể.
• Ban đêm tảo giáp sẽ di chuyển xuống đáy: Tảo giáp lặn xuống tầng sâu lúc tối, có loài xuống sát đáy để lấy dinh dưỡng từ bùn. Đánh hóa chất vào lúc tảo đang tập trung ở đâu thì hiệu quả ở đó. Phần tảo nằm ngoài vùng thuốc tiếp xúc sẽ sống sót và thành nguồn tái phát.
• Hóa chất diệt luôn tảo khuê: Hóa chất cắt tảo không chọn lọc. Tảo khuê bị diệt cùng lúc, mặt nước để trống, trong khi tảo giáp có bào nang dự trữ nên hồi lại nhanh hơn. Đây là lý do có những ao càng cắt tảo nhiều lần, tảo giáp càng chiếm ưu thế.
• Nguồn dinh dưỡng vẫn được bổ sung hằng ngày: Thức ăn vẫn đổ xuống theo cữ, xác tảo vừa chết lại phân hủy thành đạm, lân. Đó là bữa ăn sẵn cho đợt tảo mới.

Vậy muốn tảo giáp không quay lại thì phải xử lý cả bốn điểm là giảm số tế bào đang bơi, cắt nguồn bào nang ở đáy, giữ cho tảo khuê sống sót và lấy bớt dinh dưỡng trong ao.

Cách xử lý tảo giáp nhắm vào điểm yếu của chúng

Mục tiêu là đưa tảo giáp về mật độ an toàn và trả chỗ cho tảo khuê, không phải làm nước trong veo. Thứ tự bên dưới đi từ biện pháp ít rủi ro nhất. Ao mới chớm tảo giáp thường chỉ cần ba bước đầu.

Chạy quạt cả buổi trưa

Nhiều người nuôi bật quạt mạnh về đêm và tắt bớt vào trưa vì nghĩ ban ngày tảo đã cho đủ oxy. Với ao đang có tảo giáp, cách làm này vô tình tạo đúng điều kiện tảo thích: mặt nước lặng, nắng gắt, tảo nổi dày ở tầng mặt.

Trong thời gian xử lý, nên duy trì ít nhất một phần quạt chạy liên tục từ 10 đến 15 giờ. Ưu tiên các dàn quạt đẩy nước ở góc cuối gió, nơi váng nâu đỏ hay gom về. Xáo trộn nước vừa làm tảo giáp khó gom thành lớp dày, vừa giữ tảo khuê lơ lửng trong tầng có ánh sáng. Ao có góc chết, rốn ao không có dòng chảy thì nên điều chỉnh vị trí quạt nuôi tôm trước khi làm bất cứ việc gì khác.

Cắt nguồn dinh dưỡng mà tảo giáp đang sống nhờ

• Giảm 20-30% lượng thức ăn trong 3-5 ngày. Kiểm tra nhá kỹ để bỏ phần ăn dư.
• Xi phông đáy hằng ngày ở các điểm gom chất thải. Tảo giáp kiểu “nửa tự dưỡng” sống nhờ hữu cơ, rút được bùn là cắt được nguồn ăn của chúng.
• Tạm ngưng các loại khoáng, phân có lân cho đến khi tỷ lệ tảo giáp giảm rõ trong mẫu soi.
• Nếu có ao lắng đã xử lý sẵn, thay 20-30% nước vào chiều mát. Không lấy nước kênh đang đổi màu để thay.

Đánh vi sinh ban đêm để tranh dinh dưỡng và dọn xác tảo

Sau khi đã giữ được oxy và giảm thức ăn, bước tiếp theo là để vi khuẩn có lợi giành dinh dưỡng với tảo, đồng thời phân giải xác tảo và bùn đáy trước khi chúng kịp thành khí độc. Các chủng Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis làm được cả hai việc nhờ tiết các enzyme phân giải đạm, tinh bột và chất béo.

Vì vậy ở bước này, chúng tôi dùng Bio 102, dòng vi sinh chứa hai chủng Bacillus trên, được Green Bio thiết kế để giảm mật độ tảo độc, trong đó có tảo giáp. Khi tảo bùng phát, hòa 1 gói với 30 lít nước sạch, tạt cho 1.600-2.000 m³ nước, đánh liên tục 2 đêm vào khoảng 22-24 giờ rồi đánh giá lại. Không đánh chung với chlorine hay hóa chất diệt tảo, và cách vôi, khoáng ít nhất 12 giờ. Quạt phải chạy trong lúc đánh.

Khi nào mới cần đến hóa chất cắt tảo?

Hóa chất chỉ nên tính đến khi đã chạy quạt, giảm thức ăn và đánh vi sinh 2 đêm mà tảo giáp vẫn dày, pH chiều vẫn cao và tôm nổi đầu nhiều sáng liền. Kể cả khi đó, chúng tôi cũng chỉ cắt một phần, không cắt sạch, vì lý do đã nói ở phần trên: cắt sạch là mở đường cho bào nang trỗi dậy.

Ba lưu ý riêng với tảo giáp:

• Đánh vào chiều mát, lúc tảo còn tập trung ở tầng mặt và quạt chạy mạnh ngay sau đó. Không đánh lúc nửa đêm, khi tảo đã lặn xuống sâu.
• Đêm sau phải đánh vi sinh để dọn xác tảo, nếu không ao dễ rơi vào cảnh tảo tàn kéo theo khí độc.
• Các hoạt chất hay dùng như đồng sunfat hay BKC có độc tính với tôm nếu tính liều sai. Liều phụ thuộc vào độ kiềm, độ mặn và thể tích nước thực tế. Người nuôi nên gửi chỉ số pH, kiềm, độ mặn kèm kích thước ao để kỹ sư tính liều cho từng ao, không áp liều chung.

Riêng việc rải vôi nóng để “đánh tảo đỏ” thì không nên áp dụng với ao đang có tảo giáp, vì pH đã cao sẵn.

Gây lại tảo khuê ngay khi tảo giáp vừa giảm

Đây là bước nhiều ao bỏ qua và cũng là bước quyết định tảo giáp có quay lại hay không. Khi mẫu soi cho thấy tảo giáp đã giảm, cần lấp ngay chỗ trống bằng tảo khuê:

• Bổ sung loại khoáng có silic để tảo khuê có nguyên liệu tạo vỏ.
• Giữ kiềm ổn định trong khoảng 120-150 mg/L để pH không dao động mạnh.
• Gây màu nhẹ bằng vi sinh kết hợp mật rỉ đường, không dùng phân vô cơ liều cao vì dễ làm tảo lam hoặc tảo giáp lên lại.

Khi nước trở về màu nâu trà và độ trong khoảng 30-40 cm, xem như ao đã qua giai đoạn nguy hiểm. Cách gây và giữ màu nước ao nuôi tôm theo chuẩn từng loại ao đã có trong bài riêng.

Cần theo dõi dấu hiệu tảo giáp đang quay lại sau khi xử lý

Tuần đầu sau xử lý là lúc dễ tái phát nhất, do bào nang dưới đáy bắt đầu nảy mầm. Thay vì chờ nước đổi màu mới phản ứng, người nuôi nên theo dõi mấy chỉ số đơn giản sau mỗi ngày:

• Chênh lệch pH sáng và chiều: Ao ổn định thường chênh không quá 0,5. Chênh lệch tăng dần qua 2-3 ngày liền là tảo đang dày lên, dù màu nước chưa đổi. Ngưỡng chi tiết xem thêm bài pH nuôi tôm cá.
• Độ trong buổi trưa giảm nhanh trong khi buổi sáng vẫn bình thường. Đây là kiểu “tụ tầng mặt” đặc trưng của tảo giáp.
• Váng nâu mỏng ở góc cuối gió vào 11-13 giờ, kèm bọt trắng lâu tan khi quạt chạy.
• Oxy lúc 4-5 giờ sáng thấp hơn những ngày trước dù không tăng thức ăn.
• Mẫu soi thấy tỷ lệ tảo giáp nhích lên so với lần soi trước.

Gặp hai dấu hiệu trở lên thì quay lại bước chạy quạt trưa, giảm thức ăn và đánh vi sinh ngay. Không đợi đến lúc nước đỏ đặc.

Chặn tảo giáp từ đáy ao và nguồn nước cho vụ sau

Ao từng bị tảo giáp nhiều vụ liền gần như chắc chắn đang có một lớp bào nang nằm trong bùn đáy. Đây là phần ít bài hướng dẫn nhắc tới: cải tạo đáy không chỉ để giảm hữu cơ, mà còn để cắt nguồn “hạt giống” tảo giáp cho vụ sau.

• Với ao đất: Nạo vét lớp bùn đen, phơi đáy đến khi nứt chân chim, bón vôi theo pH đất. Bào nang trong lớp bùn mặt bị loại bỏ phần lớn qua bước này. Quy trình đầy đủ có trong bài cải tạo ao nuôi tôm.
• Với ao bạt: Chú ý rửa sạch rốn ao, mép bạt và các nếp gấp, nơi cặn và bào nang tích tụ.
• Với nguồn nước cấp: Không lấy nước khi kênh hoặc vùng biển gần đó đang đổi màu nâu đỏ hay phát sáng về đêm. Nước phải qua ao lắng, xử lý và để ổn định mới cấp vào ao nuôi.
• Trong vụ: Xử lý đáy ao nuôi tôm định kỳ để bào nang không có lớp bùn giàu hữu cơ làm chỗ trú.

Ao nằm ở vùng hay có thủy triều đỏ ven biển nên chủ động trữ sẵn nước sạch trong ao lắng cho cả những đợt cần thay nước giữa vụ.

Câu hỏi thường gặp về tảo giáp

Kết luận

Tảo giáp khó diệt không phải vì sức đề kháng mà vì cách sống: biết bơi lên xuống, ưa nước tĩnh và có bào nang dự trữ dưới bùn. Xử lý tảo giáp hiệu quả là làm cho ao bất lợi với chúng: chạy quạt buổi trưa, cắt nguồn hữu cơ, đánh vi sinh ban đêm, gây lại tảo khuê và làm sạch đáy để cắt nguồn tái phát.

Nếu ao đang có dấu hiệu tảo giáp mà chưa chắc nên làm bước nào trước, người nuôi gọi Hotline 0982 266 640, hoặc gửi ảnh ao lúc trưa và chiều, video mẫu soi cùng chỉ số pH, kiềm, độ mặn cho kỹ sư Green Bio. Kỹ sư sẽ đọc mẫu, tính liều theo thể tích ao thực tế và theo dõi ao cùng người nuôi sau xử lý, hoàn toàn miễn phí. Khi cần vi sinh xử lý tảo, người nuôi có thể đặt Bio 102 hoặc xem thêm nhóm men vi sinh cho tôm.