Cách phân biệt và điều trị lươn ngóc đầu, sốt nóng và tuột nhớt

Lươn ngóc đầu là hiện tượng lươn đồng liên tục vươn đầu khỏi mặt nước để đớp khí trời. Nguyên nhân thường là bể thiếu oxy, tích khí độc hoặc lươn bị nhiễm vi khuẩn Aeromonas hydrophila. Hiện tượng này hay gặp ở lươn giống mới thả và lươn thịt nuôi không bùn mật độ dày vào mùa nắng nóng. Khi bệnh tiến triển, lươn bỏ ăn, quấn thành búi, sưng đầu, nóng sốt, tiết nhớt rồi tuột nhớt từng mảng. Nếu xử lý chậm, lươn có thể chết rải rác rồi chết dồn trong vài ngày. Nhận ra sớm lươn ngóc đầu do môi trường hay do bệnh và xử lý đúng ngay từ ngày đầu quyết định tỷ lệ sống, số tiền thuốc phải bỏ ra và lợi nhuận cả vụ.

Trong bài viết này, đội ngũ kỹ sư bệnh học thủy sản Green Bio sẽ giúp bà con hiểu rõ cách nhận biết dấu hiệu, phân biệt lươn ngóc đầu, bị sốt nóng với lươn bị tuột nhớt do nhiễm khuẩn, cách cứu lươn tại bể và cách phòng lại.

Lươn ngóc đầu là hiện tượng gì? Khi nào là bất thường?

Lươn ngóc đầu là dấu hiệu lươn đang thiếu khí để thở. Bản thân nó không phải tên một bệnh. Lươn đồng có mang tiêu giảm và hô hấp phụ bằng khoang miệng hầu, nên thỉnh thoảng nhô đầu đớp khí là tập tính bình thường, nhất là lươn nuôi không bùn trong nước nông. Hiện tượng chỉ bất thường khi cả đàn cùng ngóc đầu liên tục, kéo dài và không chịu chui vào giá thể, kể cả lúc có người đến gần.

Khi kiểm tra bể, kỹ sư Green Bio thường dựa vào ba điểm để biết lươn ngóc đầu bình thường hay bất thường:

• Thời điểm: ngóc đầu dồn vào sáng sớm, sau mưa hoặc sau cữ ăn đậm thường liên quan đến oxy và khí độc. Ngóc đầu cả ngày, kèm bỏ ăn thì nghiêng về bệnh.
• Số lượng: vài con lẻ tẻ là chuyện thường. Từ một phần ba đàn trở lên cùng ngóc đầu là phải xử lý ngay.
• Dấu hiệu đi kèm: quấn búi, sưng đầu, nhớt đục, đỏ hậu môn, xuất huyết hoặc mảng trắng trên da.

Ngóc đầu xuất hiện trong nhiều bệnh trên lươn, từ sốt nóng, xuất huyết đến lở loét. Vì vậy người nuôi cần đặt nó trong bức tranh chung về các bệnh thường gặp trên lươn để tránh đoán bệnh chỉ dựa vào một dấu hiệu. Lươn ngóc đầu là tín hiệu báo động sớm. Đọc đúng tín hiệu này sẽ giúp người nuôi xử lý từ môi trường trước khi phải dùng đến thuốc.

Vì sao lươn ngóc đầu? Bốn nhóm nguyên nhân thường gặp

Lươn ngóc đầu có bốn nhóm nguyên nhân chính: thiếu oxy, khí độc tích tụ, nhiệt độ nước bất lợi và nhiễm khuẩn hoặc ký sinh trùng. Trong thực tế, hai đến ba nguyên nhân thường chồng lên nhau, và bệnh do vi khuẩn hay bùng phát sau một đợt môi trường xấu.

Thiếu oxy và nước bẩn trong bể mật độ dày

Bể nuôi lươn không bùn thường giữ nước nông và thả rất dày. Thêm thức ăn tươi sống như cá tạp, giun hay ốc thừa lắng xuống đáy, lượng oxy hòa tan trong nước có thể tụt rất nhanh về đêm và rạng sáng. Lươn khi đó phải đớp khí trời nhiều hơn, và dấu hiệu dễ thấy nhất là cả đàn cùng ngóc đầu sát thành bể.

Khí độc NH3 và chất hữu cơ phân hủy

Thức ăn thừa, phân và nhớt lươn phân hủy sinh ra khí độc NH3. NH3 càng độc khi nước nóng và pH cao. Khí độc làm tổn thương da và niêm mạc hô hấp phụ, khiến lươn tiết nhớt nhiều để tự vệ. Nếu tình trạng này kéo dài, lớp nhớt bị bào mòn rồi tuột thành mảng. Nước bể có mùi tanh hôi, nổi bọt nhầy là dấu hiệu nên đo khí độc ngay.

Nhiệt độ nước quá cao hoặc biến động đột ngột

Lươn đồng sinh trưởng tốt khi nước mát, ổn định. Khi nhiệt độ nước thích hợp bị phá vỡ, chẳng hạn bể bạt phơi nắng, mực nước thấp hoặc thay nước giếng lạnh vào bể đang nóng, lươn bị sốc nhiệt, giảm ăn và tăng nhu cầu oxy. Đây là nền của tình trạng người nuôi quen gọi là “sốt nóng”.

Nhiễm vi khuẩn và ký sinh trùng

Khi lươn đã yếu vì môi trường, vi khuẩn cơ hội tấn công rất nhanh. Tác nhân hay gặp nhất là vi khuẩn Aeromonas hydrophila. Một nghiên cứu của Trường Đại học Cần Thơ trên lươn giống và lươn thương phẩm đã phân lập được A. hydrophila chủ yếu từ thận lươn bệnh.

Lươn bệnh có các dấu hiệu bụng trương, hậu môn đỏ sưng, da có mảng trắng, xuất huyết, lở loét, gan, thận và tỳ tạng đỏ bầm, mềm nhũn. Ngoài vi khuẩn, ký sinh trùng ngoài da, đỉa và giun sán đường ruột cũng làm lươn ngứa, cọ xát, tiết nhớt và ngóc đầu.

Lươn bị sốt nóng: Dấu hiệu nhận biết và vì sao dễ chết dồn?

Lươn bị sốt nóng là tình trạng bệnh do môi trường. Nó xảy ra khi bể quá dày, ít nước, nhiệt độ cao và chất hữu cơ phân hủy mạnh. Sốt nóng không phải bệnh truyền nhiễm, nhưng là “cửa ngõ” để vi khuẩn xuất huyết tấn công.

Dấu hiệu lươn bị sốt nóng mà người nuôi có thể nhận ra bằng mắt và tay:

• Lươn bơi xáo động, quấn chặt vào nhau thành từng búi.
• Đầu lươn sưng phồng, nhiều con ngóc đầu liên tục.
• Lươn tiết nhớt rất nhiều, nước bể trở nên nhầy, sờ tay thấy ấm và trơn.
• Lươn bỏ ăn hoặc ăn rất kém, sau đó chết rải rác rồi chết dồn.

Theo kinh nghiệm của chúng tôi, sốt nóng nguy hiểm vì nó tự khuếch đại. Lươn quấn búi khiến những con ở giữa thiếu oxy, nóng hơn và tiết thêm nhớt. Nhớt lại làm nước xấu đi và lượng oxy tiếp tục giảm. Khi xác lươn chết bắt đầu phân hủy ngay trong búi, chỉ sau một đến hai ngày bể có thể chuyển sang bội nhiễm (nhiễm khuẩn kèm theo), với các dấu hiệu xuất huyết, đỏ hậu môn và lở loét.

Với sốt nóng, thuốc không phải là bước đầu tiên. Giảm mật độ, thay nước và hạ nhiệt mới là việc phải làm ngay.

Lươn bị tuột nhớt: Do môi trường hay do vi khuẩn?

Lươn bị tuột nhớt là tình trạng lớp nhớt bảo vệ trên da bị bong từng mảng, để lộ da trắng đục, nhám hoặc đỏ. Nguyên nhân có thể là môi trường, tổn thương cơ học hoặc nhiễm khuẩn. Nhớt là “hàng rào miễn dịch” đầu tiên của lươn, nên lươn tuột nhớt rất dễ bị nấm và vi khuẩn tấn công.

Người nuôi thường gặp ba trường hợp tuột nhớt sau:

• Tuột nhớt do môi trường: xảy ra sau nhiều ngày nước bẩn, khí độc cao hoặc sau đợt sốt nóng. Lươn tiết nhớt quá mức đến cạn kiệt rồi tuột thành mảng. Thường cả đàn bị cùng lúc và chưa có xuất huyết.
• Tuột nhớt do xây xát: xảy ra sau vận chuyển, phân cỡ, bắt tay hoặc giá thể sắc cạnh. Tổn thương tập trung ở từng con, có vết trầy rõ. Đây là điểm khởi đầu của bệnh nấm thủy mi nếu không sát trùng kịp, khi vết thương mọc sợi bông trắng xám.
• Tuột nhớt do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng: tuột nhớt đi kèm xuất huyết toàn thân, miệng đỏ tím, hậu môn sưng, mắt lồi đục. Lươn ngóc đầu quẫy mạnh trước khi chết. Nếu lươn cọ mình vào thành bể và nhớt nhiều bất thường, cần soi da để kiểm tra ký sinh trùng ngoài da.

Một sai lầm chúng tôi gặp khá thường xuyên là thấy da lươn trắng mảng liền cho rằng lươn bị nấm và đánh thuốc trị nấm. Mảng trắng do mất nhớt thì nhẵn và không có sợi. Nấm thủy mi có sợi bông mảnh, bám chắc vào vết thương. Chỉ cần dùng kính lúp hoặc soi kính hiển vi đơn giản là phân biệt được.

Phân biệt lươn ngóc đầu do sốt nóng, xuất huyết, phù đầu và lở loét

Ngóc đầu là dấu hiệu chung của nhiều bệnh. Vì vậy phải phân biệt được bệnh trước khi chọn cách xử lý. Bảng dưới đây là các tiêu chí kỹ sư Green Bio dùng khi kiểm tra tại bể.

Lươn bị phù đầu dễ nhầm với sốt nóng vì cả hai đều sưng đầu. Điểm khác là phù đầu thường do vi khuẩn Edwardsiella tarda. Khi mổ, gan và thận có các đốm trắng nhỏ như mủ, trong khi lươn sốt nóng hầu như không có tổn thương nội tạng. Chỉ mất 5 phút mổ khám vài con vừa chết là có thể quyết định đúng: dừng ở mức xử lý môi trường hay phải dùng kháng sinh.

Kiểm tra một bể lươn ngóc đầu như thế nào?

Một bể lươn ngóc đầu được kiểm tra theo thứ tự: nước trước, lươn sau, nội tạng cuối cùng. Thứ tự này giúp không bỏ sót nguyên nhân môi trường, vốn chiếm phần lớn các ca chúng tôi gặp.

• Đo nước: Nhiệt độ, pH, NH3, NO2 và oxy hòa tan nếu có máy. pH nên ổn định quanh mức trung tính và không dao động mạnh trong ngày. Tham khảo thêm cách kiểm soát pH trong nuôi tôm cá. Nếu có bùn đáy hoặc đáy tích nhiều chất thải, cần kiểm tra thêm mùi H2S (mùi trứng thối).
• Quan sát đàn: Đếm tỷ lệ lươn ngóc đầu, xem có quấn búi không, ghi lại thời điểm hiện tượng nặng nhất trong ngày.
• Bắt mẫu bằng vợt: Không bắt tay để tránh làm tuột nhớt thêm. Kiểm tra nhớt, da, miệng, mắt và hậu môn.
• Mổ khám 2-3 con vừa chết hoặc sắp chết: Quan sát màu gan, thận, ruột, xem có đốm trắng, dịch hay giun sán không.
• Đối chiếu nhật ký nuôi: Thời điểm thay nước, đổi thức ăn, mưa lớn, phân cỡ hay nhập thêm giống gần nhất.

Người nuôi có thể tự làm các bước 1 và 3. Nếu chụp ảnh, quay video đàn lươn và gửi kèm chỉ số nước, kỹ sư Green Bio có thể khoanh vùng nguyên nhân từ xa trước khi đưa ra phác đồ cụ thể cho từng bể.

Cách điều trị lươn ngóc đầu tại bể

Lươn ngóc đầu cần được xử lý theo diễn tiến của bệnh. Làm thông thoáng môi trường trong vài giờ đầu, sát trùng nước khi lươn đã ổn định, và chỉ dùng kháng sinh khi xác định có nhiễm khuẩn nội tạng. Đảo ngược thứ tự này, ví dụ đánh thuốc ngay khi nước đang thiếu oxy, thường làm lươn chết nhiều hơn.

Giải tỏa oxy, nhiệt độ và mật độ

Đây là các biện pháp quen thuộc, dễ làm, chi phí thấp nhưng quyết định phần lớn kết quả:

• Ngưng cho ăn ngay trong ngày. Vớt sạch thức ăn thừa, lươn chết và lươn yếu nặng ra khỏi bể.
• Thay nước từng phần bằng nguồn nước sạch đã lắng. Nước mới không được chênh lệch nhiệt độ quá lớn so với nước trong bể. Nên thay làm nhiều lần trong ngày thay vì thay một lần quá nhiều khiến lươn sốc.
• Hạ nhiệt và che mát: che lưới đen, nâng mực nước vừa phải, tránh để nắng chiếu trực tiếp vào bể bạt hoặc bể xi măng.
• Giảm mật độ: san bớt lươn sang bể khác, ưu tiên tách những con khỏe ra trước.
• Gỡ búi lươn: nhiều hộ nuôi lâu năm thả kèm vài con chạch đồng hoặc cá trê vào bể lươn. Chạch đồng giúp lươn không quấn búi, cá trê dọn bớt thức ăn thừa. Đây là kinh nghiệm dân gian đơn giản và hiệu quả với bể hay bị sốt nóng.
• Bổ sung giá thể sạch như dây nilon hoặc lục bình đã xử lý, để lươn có chỗ trú, bớt chen chúc.

Một sai lầm hay gặp là tạt đồng sunfat (CuSO4) theo kinh nghiệm truyền miệng để “giải nóng”. Đồng sunfat có biên độ an toàn hẹp. Với bể nước nông, mật độ dày và lươn đã mất nhớt, chỉ cần tính sai liều một chút là lươn chết thêm. Chúng tôi không khuyến khích tự dùng CuSO4 cho lươn khi chưa có kỹ sư tính liều theo thể tích nước thực tế.

Sát trùng nước để chặn bội nhiễm

Sau 12-24 giờ, khi lươn đã bớt ngóc đầu và nước đã trong lại, cần cắt giảm mật độ vi khuẩn trong nước. Lúc này lớp nhớt của lươn đã yếu, Aeromonas trong nước chỉ chờ cơ hội xâm nhập qua da. Với các bể có lươn tuột nhớt, sưng đầu hoặc đã chết rải rác, chúng tôi thường ưu tiên chất sát trùng phối hợp glutaraldehyde và benzalkonium chloride (BKC). Lý do là cách phối hợp này diệt được cả vi khuẩn, nấm và bào tử trong nước mà ít gây sốc, không cần dời đàn.

Vua Diệt Khuẩn của Green Bio chứa glutaraldehyde 300 g/lít và BKC 80 g/lít. Sản phẩm hướng tới các trường hợp tuột nhớt, sưng phù đầu, đốm đỏ, xuất huyết và nấm da. Khi vật nuôi có dấu hiệu bệnh, liều là 1 lít cho 2.000 m³ nước, tức khoảng 0,5 ml/m³. Pha loãng thuốc rồi tạt đều, chạy sục khí trong lúc đánh.

Ví dụ tính liều: Bể 20 m², mực nước 0,4 m thì thể tích nước là 20 × 0,4 = 8 m³. Lượng thuốc cần dùng là 8 × 0,5 = 4 ml. Pha 4 ml này vào vài lít nước sạch rồi tạt đều khắp bể.

Bể lươn có mật độ rất dày và thể tích nước nhỏ. Với lươn giống cỡ nhỏ hoặc lươn mới thả, người nuôi nên gọi kỹ sư trước để điều chỉnh liều. Ngưng sát trùng 3 ngày trước khi thu hoạch. Không đánh thuốc liên tục nhiều ngày vì thuốc diệt cả vi khuẩn có lợi.

Một lưu ý với thuốc tím (KMnO4), loại thuốc nhiều người nuôi có sẵn. Thuốc tím phù hợp để sát trùng bể trống hoặc tắm giống trước khi thả. Tuy nhiên, thuốc tím có tính oxy hóa mạnh, có thể làm lươn đang tuột nhớt bị bỏng da thêm, nên hạn chế tạt trực tiếp vào bể khi lươn đang bệnh.

Sử dụng kháng sinh khi đã có nhiễm khuẩn nội tạng

Kháng sinh chỉ nên dùng khi mổ khám thấy dấu hiệu nhiễm khuẩn rõ như hậu môn đỏ sưng, xuất huyết, gan và thận đỏ bầm hoặc có mủ, và lươn chết tăng dần dù môi trường đã cải thiện. Theo nghiên cứu của Trường Đại học Cần Thơ nêu trên, các chủng A. hydrophila phân lập từ lươn bệnh còn nhạy cao với florfenicol. Đây là hoạt chất nằm trong danh mục được phép dùng trong nuôi trồng thủy sản và tác động được lên cả Edwardsiella tarda. Người nuôi có thể tìm hiểu thêm về cơ chế và cách dùng kháng sinh florfenicol trước khi dùng.

Với lươn đã xuất huyết hoặc gan thận bầm, chúng tôi thường ưu tiên L68. Đây là dung dịch uống chứa florfenicol 20%, hướng tới bệnh xuất huyết, đốm đỏ, phù đầu, gan thận mủ và nhiễm trùng ruột trên lươn. Liều điều trị là 3-5 ml/kg thức ăn, chia 2 cữ mỗi ngày, dùng liên tục 3-5 ngày.

Ví dụ tính liều: Bể dùng 10 kg thức ăn mỗi ngày cần 30-50 ml thuốc mỗi ngày, chia đều cho hai cữ sáng và chiều. Pha thuốc với nước sạch theo tỷ lệ khoảng 1:3 đến 1:5, trộn đều vào thức ăn và để 15-20 phút cho ngấm rồi mới cho ăn.

Một số lưu ý khi dùng kháng sinh cho lươn:

• Lươn phải ăn được thì thuốc mới có tác dụng. Vì vậy luôn cải thiện môi trường trước để lươn ăn lại, rồi mới bắt đầu trộn thuốc.
• Dùng đủ liệu trình 3-5 ngày, không ngưng giữa chừng khi thấy lươn vừa ăn lại.
• Không trộn chung men vi sinh trong cùng cữ ăn với thuốc. Hai cữ cần cách nhau ít nhất 4-6 giờ.
• Với lươn giống cỡ nhỏ, liều cần giảm theo hướng dẫn của kỹ sư.
• Nếu sau 3 ngày dùng đúng liều mà lươn vẫn chết không giảm, có thể vi khuẩn đã kháng thuốc hoặc lươn bị đồng nhiễm ký sinh trùng. Khi đó cần gọi kỹ sư để lấy mẫu kiểm tra, không tự tăng liều hoặc đổi thuốc liên tục.
• Thời gian ngưng thuốc trước thu hoạch phải tuân thủ đúng hướng dẫn trên bao bì và chỉ định của kỹ sư.

Tuyệt đối không dùng các chất đã bị cấm trong nuôi trồng thủy sản như chloramphenicol, nhóm nitrofuran hay xanh malachite, kể cả khi được truyền tai là “trị dứt”. Các chất này để lại tồn dư, khiến lươn thương phẩm bị trả về và người nuôi có thể bị xử phạt. Người nuôi có thể tham khảo thêm các loại thuốc kháng sinh trong thủy sản để biết nhóm nào được phép dùng.

Phục hồi nhớt, đường ruột và hệ vi sinh

Sau khi sát trùng 1-2 ngày, nên bổ sung lại men vi sinh thủy sản để vi khuẩn có lợi chiếm chỗ, phân hủy chất hữu cơ và giữ nước ổn định. Có thể bổ sung vitamin C vào thức ăn để lươn mau tái tạo nhớt và lành vết thương. Khi cho ăn lại, bắt đầu từ lượng ít, tăng dần trong 3-5 ngày, và theo dõi sát thức ăn thừa sau mỗi cữ.

Giải pháp sinh học từ Green Bio, cùng đội ngũ kỹ sư theo sát từng bể, giúp người nuôi xử lý lươn ngóc đầu từ gốc môi trường thay vì chỉ chạy theo triệu chứng.

Những sai lầm khiến lươn ngóc đầu chuyển thành chết hàng loạt

Theo ghi nhận của kỹ sư Green Bio, phần lớn các bể lươn chết nặng không phải do bệnh quá độc mà do xử lý sai trong 24-48 giờ đầu. Các sai lầm hay gặp gồm:

Phòng lươn ngóc đầu và sốt nóng từ đầu vụ như thế nào?

Phòng lươn ngóc đầu chính là giữ cho bể luôn đủ oxy, mát và sạch, đồng thời thả giống khỏe ngay từ đầu. Phần lớn biện pháp phòng bệnh không tốn nhiều tiền, chỉ đòi hỏi người nuôi kỷ luật và đều đặn mỗi ngày.

Về con giống

• Chọn giống đồng cỡ, không xây xát, nhớt bóng, bơi linh hoạt. Áp dụng các bước kiểm soát con giống trước khi thả để loại bỏ những con mang mầm bệnh.
• Tắm sát trùng giống trước khi thả theo hướng dẫn của kỹ sư. Thả vào lúc trời mát.

Về bể và nước

• Sát trùng bể trống bằng vôi hoặc chất sát trùng phù hợp, phơi khô trước khi cấp nước.
• Che mát bể ngay từ đầu vụ, nhất là bể bạt và bể xi măng ngoài trời.
• Thay nước đều đặn sau cữ ăn, giữ mực nước ổn định. Mật độ thả phải tương ứng với khả năng thay nước của hộ.
• Đo nhiệt độ, pH và NH3 định kỳ, đo dày hơn khi nắng nóng kéo dài hoặc khi chuyển mùa.

Về thức ăn và chăm sóc

• Cho ăn vừa đủ, kiểm tra thức ăn thừa sau 1-2 giờ, không để thức ăn tươi sống tồn đọng qua đêm.
• Định kỳ bổ sung vitamin C và men vi sinh, nhất là trước và sau các đợt thời tiết bất lợi.
• Ghi nhật ký bể: lượng ăn, thay nước, chỉ số nước, số lươn chết mỗi ngày. Đây là dữ liệu quý để kỹ sư chẩn đoán khi có sự cố.

Một kế hoạch quản lý môi trường nuôi bài bản giúp người nuôi giảm hẳn số lần phải dùng kháng sinh trong vụ. Đó cũng là con đường để lươn thương phẩm đạt yêu cầu an toàn thực phẩm.

Câu hỏi thường gặp về lươn ngóc đầu

Kết luận

Lươn ngóc đầu là tín hiệu sớm cho thấy bể đang thiếu oxy, nóng, bẩn hoặc lươn đã bắt đầu nhiễm khuẩn. Hiện tượng này thường kéo theo lươn bị sốt nóng và lươn bị tuột nhớt nếu chậm xử lý. Người nuôi cứu được đàn lươn khi làm đúng thứ tự: thông thoáng môi trường, sát trùng đúng lúc, chỉ dùng kháng sinh khi đã chẩn đoán, và phục hồi lại hệ vi sinh sau điều trị.

Nếu bể lươn đang ngóc đầu, bỏ ăn hoặc chết rải rác, hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi hình ảnh, video đàn lươn kèm chỉ số nước để kỹ sư Green Bio tư vấn miễn phí và lên phác đồ riêng cho từng bể. Khi đã xác định đúng hướng xử lý, người nuôi có thể tham khảo các sản phẩm trong danh mục chế phẩm cho lươn, chạch, ếch.