Bệnh EHP trên tôm là gì? Nguyên nhân dấu hiệu và cách điều trị bệnh EHP trên tôm

Tôm nuôi ăn đều, ao nước trong nhưng tôm vẫn tách đàn, chậm lớn và dễ bị bệnh? Kẻ thù giấu mặt bào mòn lợi nhuận của bà con chính là bệnh vi bào tử trùng EHP. Khác với các bệnh cấp tính, EHP tấn công thẳng vào gan tụy, khiến tôm ăn nhiều nhưng không lớn và kéo dài vụ nuôi một cách vô ích. Cùng chuyên gia từ Green Bio tìm hiểu chi tiết về cơ chế gây bệnh, dấu hiệu nhận biết và phác đồ điều trị bệnh EHP trên tôm thẻ chân trắng đã áp dụng thành công tại hàng ngàn ao nuôi trên cả nước. 

EHP là gì? Vì sao được gọi là kẻ trộm thầm lặng của gan tụy tôm?

EHP là tên viết tắt của Enterocytozoon hepatopenaei, một loài vi bào tử trùng (microsporidian) ký sinh nội bào bắt buộc, chuyên tấn công tế bào biểu mô ống gan tụy của tôm. Về mặt phân loại sinh học, vi bào tử trùng từng được xếp vào nhóm nguyên sinh động vật nhưng hiện nay giới khoa học xếp chúng gần với nấm hơn nhờ đặc điểm di truyền và cấu trúc thành bào tử chứa chitin. Bào tử EHP có kích thước cực nhỏ, chiều dài chỉ khoảng 1 μm và chiều rộng khoảng 0,5 đến 0,6 μm, nhỏ hơn nhiều so với hầu hết vi khuẩn gây bệnh trên tôm, nên hoàn toàn không thể quan sát bằng mắt thường hay kính hiển vi thông thường.

Sở dĩ EHP được ví như kẻ trộm thầm lặng vì cách gây hại rất khác biệt so với các mầm bệnh quen thuộc như Vibrio hay virus đốm trắng. EHP không giết tôm nhanh, cũng không tạo ra vết loét hay dấu hiệu chết hàng loạt dễ nhận biết. Thay vào đó, ký sinh trùng này âm thầm chiếm đoạt dinh dưỡng ngay bên trong tế bào gan tụy, khiến con tôm dù ăn bình thường vẫn không thể hấp thu năng lượng để tăng trưởng. Đây chính là lý do EHP từng bị bỏ qua trong nhiều năm trước khi trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây thiệt hại năng suất cho ngành tôm thẻ chân trắng tại Việt Nam.

Cơ chế gây bệnh của vi bào tử trùng EHP trên tôm thẻ chân trắng

Bà con mình cần hiểu rõ con EHP (vi bào tử trùng) này tấn công tôm ra sao thì mới có hướng xử lý đúng đắn, tránh tiền mất tật mang vì mua bậy bạ những loại thuốc không có tác dụng.

Quá trình vi trùng bào tử EHP tàn phá tôm diễn ra theo 3 bước:

• Nhắm thẳng vào hệ thống tiêu hóa của tôm: Khi mầm bệnh EHP lọt vô cơ thể tôm, nó đi thẳng đến gan tụy – cơ quan quan trọng nhất giúp tôm tiêu hóa cám và dự trữ chất dinh dưỡng.
• Cắm “kim tiêm” hút máu: Tới nơi, con EHP phóng ra một cái vòi nhỏ (giống như mũi kim tiêm), đâm thủng lớp màng bảo vệ gan tụy rồi bơm thẳng mầm bệnh vô trong. Kiểu đâm lén này ác hơn hẳn cách mà vi khuẩn hay virus thông thường hay làm.
• Sinh sôi và phá hoại: Khi đã chui lọt vào vật chủ (tôm), con EHP bắt đầu quá trình ký sinh. Nó hút cạn chất bổ và năng lượng của gan tụy để đẻ ra hàng ngàn con EHP con khác Khi quá đông và chật chỗ, tụi nó làm vỡ tung gan tụy để tràn ra ngoài, tiếp tục đâm kim lây lan qua đàn tôm còn khỏe mạnh khác.

Hậu quả bà con thấy rõ nhất:

Do gan tụy tôm bị nát bấy, mất tiêu khả năng tiêu hóa thức ăn. Tôm của bà con nhìn bề ngoài thì vẫn bắt mồi, cúp cám ầm ầm, nhưng thực chất là ăn bao nhiêu tuột ra ngoài bấy nhiêu, không hấp thu được gì vào thịt.

Đó chính là lý do vì sao bà con đổ tốn không biết bao nhiêu tiền thức ăn, thời gian nuôi kéo dài lê thê mà tới lúc kéo lưới tôm vẫn còi cọc, size lẹt đẹt không lớn nổi.

Bệnh EHP trên tôm nguy hiểm ra sao đối với năng suất và lợi nhuận vụ nuôi

Nhiều bà con còn chủ quan với EHP vì nghĩ rằng bệnh không gây chết tôm hàng loạt như bệnh đốm trắng (WSSV) hay hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND). Đây chính là sai lầm khiến thiệt hại kinh tế do EHP gây ra thường bị đánh giá thấp hơn thực tế rất nhiều.

Theo ghi nhận thực tế tại các ao nuôi nhiễm EHP, tôm thường bắt đầu bộc lộ dấu hiệu chậm lớn rõ rệt sau khoảng 25 đến 45 ngày thả nuôi, đúng vào giai đoạn phân đàn giữa các cá thể tôm trở nên rõ rệt nhất. Trọng lượng tôm ở ao nhiễm bệnh có thể thấp hơn 30 đến 50% so với đường cong tăng trưởng chuẩn của cùng giống, cùng thời gian nuôi. Kích cỡ tôm trong ao không đồng đều, xuất hiện nhiều cá thể còi cọc dù được cho ăn đầy đủ khẩu phần.

Hệ quả kéo theo là hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) tăng vọt, đồng nghĩa với việc bà con phải chi nhiều tiền thức ăn hơn cho cùng một lượng tôm thu hoạch. Chu kỳ nuôi cũng bị kéo dài thêm 20 đến 40 ngày so với kế hoạch ban đầu để tôm đạt kích cỡ thương phẩm mong muốn, kéo theo chi phí vận hành ao, điện quạt nước và nhân công tăng theo từng ngày nuôi thêm. Với mặt bằng giá thức ăn và chi phí vận hành ao hiện nay, mỗi ngày kéo dài vụ nuôi do EHP là một khoản thiệt hại trực tiếp mà người nuôi phải gánh chịu, chưa kể rủi ro giá tôm biến động khi thời điểm thu hoạch bị trễ so với kế hoạch.

Một điểm đáng lưu ý khác là EHP thường không hoạt động đơn độc. Khi hệ miễn dịch và hệ tiêu hóa của tôm suy yếu do EHP, nguy cơ bội nhiễm thứ cấp bởi Vibrio tăng cao, dẫn đến các biểu hiện phân trắng kéo dài, phân lỏng và trong trường hợp nặng có thể gây chết rải rác kéo dài âm ỉ suốt vụ nuôi.

Làm sao nhận biết tôm bị nhiễm EHP ngay tại ao?

Phát hiện sớm EHP là thách thức lớn nhất với người nuôi tôm vì bệnh không có dấu hiệu chết hàng loạt cấp tính như các bệnh do virus hay vi khuẩn thông thường. Bà con cần theo dõi tổng hợp nhiều dấu hiệu cùng lúc thay vì chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ.

Dấu hiệu quan sát trực tiếp trên tôm và ao nuôi

Một số dấu hiệu thực tế bà con có thể quan sát bằng kinh nghiệm tại ao bao gồm:

• Tôm chậm lớn bất thường: sau 45 đến 60 ngày nuôi, tôm không đạt trọng lượng như kỳ vọng dù ăn khỏe, kích cỡ trong ao chênh lệch rõ giữa các cá thể.
• FCR tăng cao bất thường: lượng thức ăn tiêu tốn nhiều nhưng size tôm lại phát triển không tương xứng, đây là chỉ số phản ánh rõ nhất mức độ tổn thương gan tụy.
• Phân trắng và rối loạn đường ruột: do EHP thường đi kèm bội nhiễm Vibrio, phân tôm có thể chuyển màu trắng đục, ruột nhỏ hoặc phân đứt đoạn, dễ quan sát qua nhá cho ăn vào buổi sáng.
• Gan tụy nhạt màu, tôm ăn yếu dần: gan tôm mất màu nâu sậm đặc trưng, chuyển nhạt hoặc trong, tôm giảm ăn dần theo thời gian dù không có dấu hiệu bệnh cấp tính rõ ràng.
• Vỏ mềm, lột xác không cứng vỏ: rối loạn trao đổi chất do EHP khiến tôm sau lột khó cứng vỏ trở lại, dễ bị tổn thương và hao hụt sau lột.

Khi nào cần nghi ngờ ao nhiễm EHP và xét nghiệm ngay

Nếu ao nuôi hội tụ đồng thời ba yếu tố sau, khả năng nhiễm EHP là rất cao và cần xét nghiệm để xác nhận ngay: tôm chậm lớn bất thường từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 6, chỉ số FCR vượt 1,8 ở giai đoạn tôm còn nhỏ và ao có tiền sử từng nhiễm EHP ở vụ trước hoặc lấy nước từ nguồn kênh rạch chung với nhiều hộ nuôi khác. Trong những trường hợp này, bà con cần tiến hành xét nghiệm tại phòng thí nghiệm uy tín là bước bắt buộc trước khi xây dựng phác đồ can thiệp, tránh tình trạng xử lý sai hướng gây tốn kém mà không giải quyết được gốc rễ vấn đề.

EHP lây lan qua những con đường nào trong ao nuôi tôm

Kiểm soát nguồn lây là chìa khóa quan trọng nhất trong phòng bệnh EHP vì đây là loại bệnh không có thuốc đặc trị. Theo các nghiên cứu khoa học, EHP lây lan qua hai con đường chính: Lây truyền dọc (từ trại giống) và Lây truyền ngang (trong ao nuôi). 

Con đường lây truyền dọc: Đây là nguyên nhân khiến tôm nhiễm bệnh từ rất sớm. EHP lây từ tôm bố mẹ mang mầm bệnh sang ấu trùng (nauplii) trong quá trình sinh sản. Nếu bà con mua phải lô tôm giống (Postlarvae) đã nhiễm sẵn EHP từ trại giống, dịch bệnh chắc chắn sẽ bùng phát dù ao nuôi có được xử lý kỹ đến đâu. 

Con đường lây truyền ngang trong ao:

• Qua môi trường và đường tiêu hóa: Phân tôm bệnh chứa bào tử EHP thải ra môi trường nước, tôm khỏe ăn phải mùn bã hữu cơ lẫn mầm bệnh sẽ bị lây nhiễm.
• Ăn xác đồng loại: Khi tôm yếu hoặc chết, tôm khỏe ăn thịt và vô tình nạp lượng lớn mầm bệnh vào cơ thể.
• Qua nguồn nước và vật chủ trung gian: Nước cấp chưa xử lý triệt để hoặc các vật chủ như artemia, giun nhiều tơ, nhuyễn thể mang theo bào tử EHP.

Đáng chú ý, bào tử EHP có lớp vỏ chitin cực kỳ bền vững giúp chúng tồn tại hàng tháng trời trong môi trường bùn đáy khắc nghiệt…”

Chẩn đoán bệnh EHP chính xác bằng cách nào

Vì bào tử EHP quá nhỏ để quan sát bằng mắt thường và các dấu hiệu lâm sàng dễ nhầm lẫn với tình trạng thiếu dinh dưỡng hay stress môi trường thông thường, chẩn đoán chính xác bắt buộc phải dựa vào xét nghiệm chuyên sâu tại phòng thí nghiệm.

Test PCR (Chuẩn nhất hiện nay): Phương pháp này giống hệt như đi test COVID-19. Máy Real-time PCR không chỉ báo có bệnh hay không, mà còn đếm được chính xác lượng mầm bệnh. Mức báo động đỏ là khi kết quả xét nghiệm chỉ ra tải lượng từ1.000 bản sao trên mỗi ng DNA trở lên. Tới ngưỡng này, tôm chắc chắn sẽ chậm lớn và khó để điều trị.

Soi kính hiển vi  điện tử (Mô bệnh học): Kỹ thuật viên sẽ lấy gan tôm đem soi dưới kính hiển vi chuyên dụng. Cách này giúp nhìn tận mắt xem tế bào gan tụy bị con EHP cắn nát cỡ nào, từ đó khẳng định 100% tôm đang mắc bệnh gì.

Có cách trị tôm bị EHP bằng kháng sinh không?

Đây là câu hỏi khiến nhiều bà con tốn kém tiền bạc nhất vì hiểu lầm phổ biến rằng cứ có mầm bệnh là dùng kháng sinh sẽ xử lý được. Sự thật là EHP ký sinh hoàn toàn bên trong tế bào gan tụy của tôm, được bảo vệ bởi màng tế bào chủ, nên các loại kháng sinh vốn chỉ có tác dụng ức chế quá trình tổng hợp thành tế bào hoặc protein của vi khuẩn hoàn toàn không có cơ chế tác động lên vi bào tử trùng nội bào như EHP.

Không chỉ vô hiệu, việc lạm dụng kháng sinh để “trị” EHP còn gây ra hai hệ lụy nghiêm trọng: phá vỡ cân bằng hệ vi sinh đường ruột vốn đã suy yếu do EHP, khiến tôm dễ bội nhiễm Vibrio hơn, đồng thời để lại nguy cơ dư lượng kháng sinh trong thịt tôm, dẫn đến rủi ro bị từ chối lô hàng tại các thị trường xuất khẩu khó tính như EU, Mỹ hay Nhật Bản. 

Tương tự, việc đánh mạnh hóa chất diệt khuẩn xuống ao với hy vọng tiêu diệt EHP cũng không mang lại hiệu quả vì hóa chất không thể xuyên qua màng tế bào tôm để tiếp cận ký sinh trùng đang trú ẩn bên trong.

Tiêu chí	Thảo dược chuyên biệt (như Bio King)	Kháng sinh	Hóa chất diệt khuẩn ao
Tác dụng lên EHP	Kiểm soát, giảm mật độ bào tử	Không có tác dụng	Không diệt được EHP trong tế bào tôm
An toàn cho tôm	Hoàn toàn an toàn	Gây rối loạn vi sinh đường ruột	Nguy cơ sốc tôm, stress
Dư lượng trong thịt tôm	Không	Có, nguy cơ bị từ chối xuất khẩu	Có thể có
Phục hồi gan tụy	Có, nhờ hoạt chất kháng viêm	Không	Không
Phù hợp dùng phòng định kỳ	Có	Không khuyến nghị	Không

Bảng so sánh trên cho thấy rõ hướng đi đúng đắn duy nhất có cơ sở khoa học đối với EHP là sử dụng thảo dược có khả năng ức chế bào tử kết hợp phục hồi sức khỏe gan tụy và tăng cường miễn dịch tự nhiên cho tôm, đúng theo triết lý Sinh học thật mà ngành nuôi tôm bền vững đang hướng tới.

Giải pháp phòng ngừa và kiểm soát EHP toàn diện cho tôm thẻ chân trắng

Vì chưa có phương pháp tiêu diệt EHP tuyệt đối sau khi đã xâm nhập sâu vào quần thể tôm, chiến lược tối ưu nhất bà con nên theo đuổi là phòng bệnh chủ động kết hợp kiểm soát sớm ngay khi phát hiện dấu hiệu đầu tiên. Dưới đây là khung phác đồ tổng hợp theo từng giai đoạn vụ nuôi.

Trước khi thả giống

Việc chuẩn bị ao và chọn giống quyết định phần lớn nguy cơ nhiễm EHP cho cả vụ nuôi. Bà con cần xử lý ao triệt để bằng vôi sống (CaO) sau mỗi vụ, kết hợp phơi đáy đủ thời gian để diệt bào tử EHP còn tồn lưu từ vụ trước, vì bào tử có thành chitin rất bền với điều kiện môi trường khắc nghiệt. Song song đó, chỉ chọn tôm giống đã qua xét nghiệm PCR âm tính với EHP từ trại giống uy tín, đồng thời xử lý nguồn nước cấp qua hệ thống lắng lọc và diệt khuẩn trước khi đưa vào ao nuôi để loại bỏ nguy cơ mang mầm bệnh từ nguồn nước bên ngoài.

Xem thêm: Top 10 công ty tôm giống uy tín và lớn nhất tại Việt Nam

Trong suốt vụ nuôi

Đây là giai đoạn quan trọng nhất để duy trì kiểm soát EHP ở mức thấp, không để bùng phát ảnh hưởng đến tăng trưởng. Bà con nên bổ sung sản phẩm thảo dược chuyên biệt phòng EHP theo liều phòng định kỳ ngay từ tuần đầu tiên thả nuôi, theo dõi sát chỉ số FCR hằng tuần để phát hiện sớm dấu hiệu tôm chậm lớn bất thường. Với các ao thuộc vùng nguy cơ cao hoặc có tiền sử nhiễm EHP, nên chủ động xét nghiệm PCR định kỳ mỗi tháng một lần để nắm rõ diễn biến mầm bệnh trong ao.

Đồng thời, kiểm soát tốt môi trường nước và hệ vi sinh đáy ao bằng các chế phẩm vi sinh xử lý nước cũng góp phần hạn chế điều kiện thuận lợi cho Vibrio bội nhiễm, một yếu tố thường làm trầm trọng thêm hậu quả của EHP. Bổ sung khoáng chất, men tiêu hóa và các dưỡng chất hỗ trợ cứng vỏ cũng giúp tôm duy trì sức đề kháng tốt hơn trong giai đoạn gan tụy còn tổn thương.

Khi phát hiện tôm nhiễm EHP

Ngay khi kết quả xét nghiệm PCR dương tính hoặc tôm biểu hiện rõ dấu hiệu nghi nhiễm như chậm lớn kéo dài, FCR cao bất thường kèm phân trắng, cần chuyển sang liều điều trị tích cực hơn theo hướng dẫn kỹ thuật của của các chuyên gia nuôi trồng thủy sản. Đồng thời tăng cường theo dõi sát diễn biến ao trong 5 đến 7 ngày tiếp theo. 

Trường hợp ao vừa nhiễm EHP vừa có biểu hiện phân trắng và gan tụy kém đồng thời, việc kết hợp sản phẩm chuyên biệt kiểm soát EHP với sản phẩm phục hồi đường ruột và gan tụy thường mang lại hiệu quả vượt trội so với dùng đơn lẻ, do hai nhóm hoạt chất tác động bổ trợ lẫn nhau trên toàn bộ hệ tiêu hóa của tôm.

Về phía Green Bio, đội ngũ kỹ sư thủy sản luôn khuyến nghị bà con không tự ý phối trộn nhiều loại sản phẩm khác nhau khi chưa có tư vấn kỹ thuật cụ thể cho từng tình trạng ao, vì mỗi ao nuôi có mức độ nhiễm và điều kiện môi trường khác nhau. Liên hệ hotline 0982 266 640 để được kỹ sư Green Bio hỗ trợ tư vấn miễn phí, phân tích tình trạng ao và xây dựng phác đồ kiểm soát EHP phù hợp với thực tế đầm nuôi của bà con.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh EHP trên tôm

Những điều cần nhớ để bảo vệ vụ tôm trước bệnh EHP

• Bệnh EHP do vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei gây ra không thể điều trị bằng kháng sinh vì đây là ký sinh trùng nội bào, chỉ có thể kiểm soát bằng thảo dược chuyên biệt kết hợp quản lý ao tổng hợp.
• Dấu hiệu nhận biết sớm nhất là tôm chậm lớn bất thường từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 6, kèm theo FCR tăng cao và kích cỡ tôm không đồng đều trong cùng ao.
• EHP lây lan chủ yếu qua phân tôm bệnh, hiện tượng ăn xác đồng loại và nguồn nước cấp chưa qua xử lý, do đó an toàn sinh học đầu vụ là tuyến phòng thủ quan trọng nhất.
• Chẩn đoán chính xác cần dựa vào xét nghiệm PCR tại phòng thí nghiệm uy tín, không nên phán đoán chỉ qua quan sát bằng mắt thường.
• Phòng bệnh định kỳ ngay từ đầu vụ luôn tiết kiệm chi phí hơn nhiều so với thiệt hại phải gánh khi vụ nuôi bị kéo dài thêm 20 đến 40 ngày do EHP.

Ao tôm của bà con đang có dấu hiệu chậm lớn, FCR tăng bất thường hoặc nghi ngờ nhiễm EHP? Đừng chờ đến khi thiệt hại hiện rõ trên bàn cân cuối vụ. Đội ngũ kỹ sư nông nghiệp của Tập đoàn Green Bio, những người đã trực tiếp đồng hành cùng hàng ngàn đầm nuôi tôm, cá, ốc hương trên khắp Việt Nam, luôn sẵn sàng hỗ trợ bà con phân tích tình trạng ao và xây dựng phác đồ kiểm soát EHP phù hợp với điều kiện nuôi thực tế theo đúng triết lý Sinh học thật, công nghệ thật, con người thật. Gọi ngay hotline 0982 266 640 hoặc gửi mô tả tình trạng ao nuôi để được kỹ sư hỗ trợ tư vấn hoàn toàn miễn phí.