Nguyên nhân và cách xử lý bệnh xuất huyết trên cá tra

Cá tra bị xuất huyết thường là dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết do nhóm vi khuẩn Aeromonas hydrophila, Aeromonas dhakensis. Dấu hiệu này cũng có thể là biểu hiện bên ngoài của bệnh gan thận mủ do Edwardsiella ictaluri hoặc do nước ao xấu đột ngột. Mỗi nguyên nhân cần một hướng xử lý khác nhau: chọn sai thì vừa tốn một đợt kháng sinh vừa mất mấy ngày quan trọng nhất để cứu đàn. Trong bài viết này, Green Bio sẽ dẫn người nuôi đọc vị trí vết đỏ, mổ khám nhanh tại ao và xử lý bệnh xuất huyết trên cá tra theo từng nguyên nhân.

Cá tra bị xuất huyết có phải lúc nào cũng là một bệnh?

Ao cá tra có cá đỏ vây, đỏ bụng, nhiều người nuôi sẽ nghĩ ngay “cá bị xuất huyết” rồi trộn kháng sinh. Thực tế thì không phải vậy. Xuất huyết là một triệu chứng, và trên cá tra có ít nhất bốn nguyên nhân cùng làm cá đỏ thân.

Nhóm gây hại nặng nhất là nhiễm khuẩn huyết do Aeromonas (tài liệu quốc tế gọi là MAS, motile Aeromonas septicaemia). Nhóm thứ hai là bệnh gan thận mủ. Nhiều người chỉ để ý tới đốm trắng trên gan thận mà quên rằng bệnh này cũng làm cá đỏ đầu, đỏ hầu và xuất huyết dưới da. Nhóm thứ ba là thể thối cơ, mới được ghi nhận rõ trong vài năm gần đây. Nhóm cuối là cá bị kích ứng do khí độc, pH hoặc ký sinh trùng, chưa có vi khuẩn tham gia.

Theo số liệu Cục Thú y công bố, 9 tháng đầu năm 2024, bệnh xuất huyết làm thiệt hại trên 127 ha cá tra tại An Giang, Đồng Tháp và Vĩnh Long, nhiều hơn cả diện tích bị gan thận mủ. Tổng quan về các bệnh thường gặp trên cá tra đã có trong bài các bệnh thường gặp trên cá tra. Bài này chỉ đi sâu vào một câu hỏi: vết đỏ người nuôi đang thấy thuộc nhóm nào.

Nhìn vết đỏ ở đâu để đoán nguyên nhân?

Cá tra là cá da trơn, không vảy, bụng trắng, nên vết đỏ trên cá tra hiện rõ hơn hẳn các loài cá có vảy. Đây là lợi thế khi chẩn đoán, với điều kiện người nuôi biết nhìn đúng chỗ.

Bắt 5-7 con yếu nhưng còn sống, thường là những con lờ đờ ven bờ hoặc không lên ăn khi cho ăn, đặt nằm ngửa trên tấm bạt sáng màu. Không lấy cá đã chết nổi vì sau vài giờ da cá chết cũng đỏ do phân hủy, dễ đọc sai. Khi xem, để ý các vị trí sau:

• Đỏ quanh miệng, gốc vây ngực, vây bụng, hậu môn sưng đỏ và lồi: nghĩ trước tiên tới Aeromonas. Nếu bụng chướng, ấn vào thấy căng thì gần như chắc chắn cá đã nhiễm khuẩn huyết.
• Đỏ đầu, đỏ hầu (vùng dưới cằm và mang), mắt hơi lồi, cá bơi xoay vòng: cần mổ kiểm tra gan thận mủ trước khi kết luận.
• Mảng da bong tróc, bên dưới là vùng cơ đỏ sẫm, ấn vào thấy mềm nhũn: đây là thể xuất huyết thối cơ, cần xử lý gấp hơn các thể còn lại.
• Đỏ đều ở gốc vây trên nhiều con cùng lúc, cá tiết nhiều nhớt, nổi đầu, chưa có cá chết rải rác: nghiêng về nguyên nhân môi trường.
• Điểm đỏ nhỏ tròn, giữa có vật bám như sợi chỉ: đó là vết cắm của trùng mỏ neo, chưa phải bệnh do vi khuẩn.

Nhiều trường hợp trên cùng một con cá có hai kiểu vết, chẳng hạn vết trùng mỏ neo đã bị Aeromonas xâm nhập. Khi đó hãy xử lý theo kiểu vết nặng hơn.

Phân biệt gan thận mủ và xuất huyết do Aeromonas thế nào?

Bên ngoài trông giống nhau nhưng bên trong rất khác. Với cá tra, bước mổ khám quan trọng hơn bất kỳ loài cá nuôi nào khác, vì gan thận mủ và nhiễm khuẩn huyết do Aeromonas là hai bệnh hay đi cùng nhau ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Rạch dọc bụng từ hậu môn lên tới mang, lật vách bụng ra và xem theo thứ tự:

• Xoang bụng: có dịch màu hồng, đỏ hoặc vàng thì nghĩ tới Aeromonas. Gan thận mủ ít khi có nhiều dịch như vậy.
• Gan, thận, tỳ tạng (lá lách): có nhiều đốm trắng li ti như hạt tấm là dấu hiệu đặc trưng của bệnh gan thận mủ trên cá tra. Không có đốm trắng mà gan tái nhạt hoặc lốm đốm xuất huyết, thận sưng to mềm nhũn thì nghiêng về Aeromonas.
• Ruột: ruột đỏ, chứa dịch nhầy vàng và không có thức ăn cho thấy cá đã bỏ ăn vài ngày. Lúc này kháng sinh trộn ăn chỉ còn tới được phần cá vẫn ăn.
• Mang: mang nâu sẫm thì đo NO2 ngay. Mang nhợt trắng thì cần phân biệt với bệnh trắng gan trắng mang, bệnh này làm cá thiếu máu chứ không gây xuất huyết.

Một chi tiết mà người nuôi cần nhớ: gan thận mủ thường xảy ra khi nhiệt độ nước xuống dưới 28°C, tức mùa mưa và những đợt lạnh cuối năm. Ngược lại, xuất huyết do Aeromonas tăng khi nước ấm, đáy ao bẩn và sau những lần san thưa làm cá xây xát. Biết mùa vụ giúp người nuôi đoán đúng trước khi mổ khám.

Nếu thấy đốm trắng nhưng đốm to, rời rạc, nằm trong cơ hoặc mang thì đừng vội kết luận gan thận mủ. Đó có thể là bào nang ký sinh trùng của bệnh gạo trên cá tra.

Bảng phân biệt các nguyên nhân khiến cá tra bị xuất huyết

Bảng này chỉ dùng để định hướng ban đầu. Muốn biết chắc vi khuẩn nào và còn nhạy với kháng sinh nào thì vẫn phải nuôi cấy và làm kháng sinh đồ.

Thể xuất huyết thối cơ ở cá tra thịt khác gì xuất huyết thông thường?

Đây là thể bệnh người nuôi cá tra thịt đang gặp nhiều hơn, nhưng hiện ít tài liệu cho người nuôi nhắc tới.

Một nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học kỹ thuật Thú y lấy 97 mẫu cá tra bệnh tại Đồng Tháp từ tháng 1 đến tháng 7/2023. Cá bệnh nặng trung bình khoảng 585 g, tức đã là cá thịt chứ không phải cá giống. Đặc điểm của thể bệnh này là vùng cơ dưới chỗ da bong tróc sưng tấy, mềm nhũn rồi hoại tử. Bên trong, gan, thận và tỳ tạng đều xuất huyết, xoang bụng có dịch đỏ. Toàn bộ chủng phân lập được định danh là Aeromonas dhakensis, không phải A. hydrophila như nhiều người vẫn nghĩ.

Nghiên cứu này mang lại ba điểm thực tế cho người nuôi:

• Cá lớn vẫn mắc bệnh nặng: Nhiều người cho rằng chỉ cá giống mới chết vì xuất huyết, nên khi cá thịt có vết loét thì chỉ tạt sát trùng rồi chờ. Với thể thối cơ, vết loét ăn sâu vào cơ rất nhanh, cá có bán được cũng bị trừ giá vì thịt hư.
• Vết loét ở cá tra thịt cần được mổ kiểm tra: Cắt ngang qua vết loét: nếu cơ đỏ sẫm, nhũn và có mùi thì xử lý như nhiễm khuẩn toàn thân, không coi là vết thương ngoài da.
• Kết quả kháng sinh đồ không phải danh sách thuốc được dùng: Các chủng trong nghiên cứu nhạy với doxycycline, colistin, flumequine, levofloxacin, rifampin và norfloxacin. Nhưng một số hoạt chất trong đó là kháng sinh dùng cho người hoặc không có trong danh mục được phép cho thủy sản. Người nuôi phải đối chiếu với các loại kháng sinh trong thủy sản đang được phép trước khi chọn.

Vết loét do thối cơ cũng dễ bị nhầm với lở loét do nấm hoặc ký sinh trùng. Cách phân biệt chung cho các loài cá có trong bài cá bị lở loét.

Vì sao trị xuất huyết trên cá tra ngày càng khó?

Cùng một loại thuốc, người nuôi thấy năm trước dùng rất hiệu quả mà năm nay cá vẫn chết. Phần lớn trường hợp không do thuốc kém chất lượng. Nguyên nhân là chính vi khuẩn trong ao đã thay đổi.

Nhóm nghiên cứu của Giáo sư Đặng Thị Hoàng Anh được công bố trên Frontiers in Microbiology đã phân tích các chủng Aeromonas thu từ cá tra bệnh tại 8 tỉnh phía Nam của Việt Nam trong giai đoạn 2013-2019. Hai kết quả đáng chú ý cho người nuôi:

• A. dhakensis là loài chiếm ưu thế và có mặt ở cả 8 tỉnh. Trước đây loài này thường bị định danh nhầm thành A. hydrophila. Bên cạnh đó còn một dòng A. hydrophila độc lực cao, gọi là vAh, có mặt ở Đồng bằng sông Cửu Long ít nhất từ năm 2013.
• Các chủng gây dịch mang gen kháng nhóm sulfonamide và trimethoprim. Các chủng A. dhakensis được giải trình tự còn mang thêm gen kháng tetracycline và gen làm giảm độ nhạy với nhóm quinolone.

Trước đó, một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ cũng ghi nhận 80% trong 40 chủng A. hydrophila phân lập từ cá tra bệnh giai đoạn 2013-2014 đã đa kháng thuốc.

Từ các dữ liệu trên, chúng tôi rút ra một nguyên tắc riêng cho cá tra: không chọn kháng sinh theo thói quen của vùng. Những nhóm thuốc người nuôi quen dùng như sulfa phối hợp trimethoprim, oxytetracycline hay kháng sinh doxycycline lại chính là các nhóm mà vi khuẩn đã mang gen kháng. Cách làm đúng là gửi mẫu làm kháng sinh đồ ngay từ ngày đầu, trong lúc chờ kết quả thì xử lý nước và dùng kháng sinh khởi đầu do kỹ sư chọn. Có kết quả rồi mới điều chỉnh.

Cách điều trị cá tra bị xuất huyết theo từng nguyên nhân

Phần này chia theo nguyên nhân đã xác định ở trên, không áp chung một phác đồ.

Khi xuất huyết do môi trường hoặc ký sinh trùng

Đây là trường hợp dễ cứu nhất và không cần kháng sinh. Đo pH, NH3 và NO2 vào đầu giờ chiều, đo oxy lúc rạng sáng. Sau mưa lớn đầu mùa, nước phèn từ bờ ao chảy xuống làm pH giảm mạnh, khiến cá tra đỏ gốc vây đồng loạt. Gặp trường hợp này, thay nước từ kênh cấp đã lắng, bón vôi quanh bờ, cắt giảm 30-50% lượng thức ăn trong 2-3 ngày là cá hồi lại. Các ngưỡng chỉ số và cách điều chỉnh có trong bài quản lý môi trường ao nuôi.

Nếu soi thấy ký sinh trùng thì diệt ký sinh trùng trước, theo hướng dẫn trong bài trùng mỏ neo trên cá. Sau đó theo dõi 2-3 ngày. Nếu vết đỏ lan rộng hoặc có cá chết rải rác thì đã bị vi khuẩn bội nhiễm, chuyển sang hướng xử lý bên dưới.

Khi xuất huyết do Aeromonas, cá còn ăn

Việc đầu tiên là giảm lượng vi khuẩn trong nước. Cá tra bệnh thải Aeromonas ra nước liên tục, cá khỏe trong ao lại thường xuyên bị xây xát nên dễ bị lây.

Ao cá tra sâu, thường 3,5-4,5 m, nên khi tính liều thuốc tạt phải tính theo thể tích nước, không tính theo diện tích. Một ao 1 ha sâu 4 m có khoảng 40.000 m³ nước. Nếu chỉ ước lượng theo diện tích như ao tôm, lượng thuốc tạt sẽ thiếu đi hơn một nửa.

Để sát khuẩn ao đang có cá, chúng tôi chọn phối hợp glutaraldehyde và benzalkonium chloride (BKC trong thủy sản) vì hai lý do. Glutaraldehyde phân hủy nhanh trong nước nên không tồn lưu lâu. BKC phá màng tế bào vi khuẩn từ bên ngoài, bổ trợ cho glutaraldehyde.

Vua Diệt Khuẩn của Green Bio chứa glutaraldehyde tối thiểu 300.000 mg/L và BKC tối thiểu 80.000 mg/L. Khi cá đã có biểu hiện xuất huyết, dùng 1 lít cho 2.000 m³ nước, tức khoảng 20 lít cho ao 40.000 m³ như ví dụ trên. Thời gian ngưng sử dụng trước thu hoạch là 3 ngày. Ao ương cá giống nhỏ nên hỏi kỹ sư để giảm liều cho phù hợp.

Nên tạt vào buổi sáng khi trời nắng và mở quạt hoặc sục khí đầy đủ. Ao cá tra nuôi mật độ dày, oxy về đêm thường xuống thấp, tạt thuốc vào chiều tối dễ làm cá bị sốc.

Khi đã có cá chết rải rác thì dùng kháng sinh

Khi số cá chết tăng dần theo ngày, chỉ sát trùng nước là không đủ vì vi khuẩn đã vào máu. Lúc này cần kháng sinh trộn ăn, chọn trong danh mục được phép và có thời gian ngưng thuốc phù hợp với lịch thu hoạch.

Trong lúc chờ kháng sinh đồ, chúng tôi thường cân nhắc kháng sinh florfenicol để bắt đầu điều trị. Hoạt chất này có trong danh mục được phép, có phổ tác dụng trên cả Aeromonas và Edwardsiella. Điều này rất quan trọng ở cá tra, vì hai bệnh hay đi cùng nhau trong một ao. Florfenicol cũng không thuộc các nhóm sulfa, tetracycline hay quinolone mà nghiên cứu nói trên đã ghi nhận gen kháng. Tuy vậy, Aeromonas vẫn có thể kháng florfenicol, nên kết quả kháng sinh đồ vẫn là căn cứ để quyết định có tiếp tục dùng hay không.

Bactomar chứa florfenicol 200 g/lít, được ghi rõ dùng cho cá tra, cá basa và hỗ trợ điều trị bệnh xuất huyết do Aeromonas di động. Liều dùng là 1 ml cho 20 kg cá mỗi ngày hoặc 1 ml cho 1-1,2 kg thức ăn, dùng liên tục 5-7 ngày, ngưng thuốc 12 ngày trước thu hoạch.

Với cá tra, nên tính liều theo trọng lượng cá. Cá bệnh thường giảm ăn, nếu tính theo lượng thức ăn thì mỗi con cá còn ăn sẽ nhận được ít thuốc hơn liều cần thiết. Ví dụ ao có khoảng 50 tấn cá thì cần 2.500 ml Bactomar mỗi ngày, tương đương 12,5 chai 200 ml. Lượng thuốc này nên trộn vào khoảng một nửa khẩu phần bình thường để cá ăn hết trong một lần cho ăn. Kỹ sư Green Bio có thể tính lại liều theo số liệu cá thả, tỷ lệ hao hụt và cỡ cá hiện tại của từng ao.

Khi là thể thối cơ hoặc bụng chướng, cá bỏ ăn

Cá đã bỏ ăn thì kháng sinh trộn ăn không tới được. Đừng cố tăng liều cho cả ao. Hãy tập trung cứu phần cá vẫn còn ăn và vớt bỏ cá bệnh nặng mỗi ngày, nhất là những con có vết thối cơ, vì đây là nguồn phát tán A. dhakensis mạnh nhất. Cá chết cần chôn với vôi bột hoặc tiêu hủy, không bỏ xuống kênh chung.

Nếu sau 3 ngày dùng kháng sinh mà số cá chết không giảm, hãy dừng lại và đổi theo kết quả kháng sinh đồ. Kéo dài thêm vài ngày với một loại thuốc đã bị kháng chỉ làm mất thêm cá.

Khi cá ngừng chết

Lớp bùn đáy ao cá tra chứa rất nhiều xác cá và phân, là nơi Aeromonas tồn tại và gây tái phát. Sau khi kết thúc kháng sinh 2-3 ngày, nên bổ sung vi sinh phân hủy hữu cơ để làm sạch đáy. Bio Enzym chứa Bacillus subtilis và enzyme protease, dùng 250 g cho 3.000 m³ nước khi cần làm sạch đáy và giảm khí độc. Thời gian ngưng sử dụng trước thu hoạch tối thiểu 3 ngày.

Hóa chất nào không được dùng khi cá tra bị xuất huyết?

Một số người nuôi còn dùng các loại thuốc cấm vì “thấy cá hết đỏ nhanh”. Với cá tra xuất khẩu, chỉ một lô hàng bị phát hiện tồn dư cũng có thể ảnh hưởng tới cả vùng nuôi. Tuyệt đối không dùng chloramphenicol, nhóm nitrofuran và xanh malachite. Những kháng sinh dùng cho người như levofloxacin cũng không được tự ý dùng, kể cả khi kháng sinh đồ cho thấy vi khuẩn còn nhạy.

Muối hột và thuốc tím chỉ hỗ trợ được vết thương ngoài da trong bể cá nhỏ. Với ao cá tra hàng chục nghìn m³ thì hai loại này không có tác dụng với vi khuẩn đã vào máu.

Phòng xuất huyết cho cá tra cần chú ý những thời điểm nào?

Phòng bệnh cho cá tra nói chung đã có trong bài Pillar. Ở đây chỉ nêu những thời điểm dễ phát bệnh xuất huyết nhất:

• 2-5 ngày sau san thưa, vận chuyển, phân cỡ: cá xây xát nhiều nhất. Nên tạt sát trùng nước một lần ngay sau khi thả.
• Sau trận mưa lớn đầu mùa: kiểm tra pH ngay trong ngày, không đợi tới khi cá đỏ vây.
• Nắng nóng kéo dài, đáy ao dày bùn: tăng tần suất xử lý đáy, giảm thức ăn vào buổi chiều.
• Khi bắt đầu thấy vài con cá vết loét đỏ: mổ khám ngay, không đợi xem bệnh có tự lui hay không.

Ở Việt Nam đã có vaccine thương mại cho cá tra chứa E. ictaluri và A. hydrophila, nhưng số hộ dùng còn ít. Nhóm nghiên cứu nói trên cũng khuyến nghị vaccine nên bổ sung chủng A. dhakensis và dòng vAh để bảo vệ cá tốt hơn.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Cá tra bị xuất huyết có thể do Aeromonas, do gan thận mủ, do thể thối cơ của A. dhakensis hoặc chỉ do nước ao xấu. Mỗi nguyên nhân cần một cách xử lý riêng. Vi khuẩn trên cá tra đã kháng nhiều nhóm thuốc quen dùng, nên mổ khám đúng cách và làm kháng sinh đồ sớm là cách tiết kiệm nhất cho cả vụ nuôi.

Khi ao cá tra có dấu hiệu xuất huyết, người nuôi hãy chụp ảnh cá (cả bên ngoài và nội tạng sau khi mổ), quay video cá trong ao và gửi kèm chỉ số pH, NH3, NO2 cho kỹ sư Green Bio qua Hotline 0982 266 640. Kỹ sư sẽ đọc bệnh tích, tính liều theo thể tích nước và trọng lượng cá thực tế, rồi theo dõi ao cùng người nuôi cho tới khi cá ổn định. Khi cần thuốc, người nuôi có thể đặt Vua Diệt Khuẩn, Bactomar hoặc xem các thuốc thủy sản cho cá của Green Bio.