Tảo đỏ trong ao tôm: Nhận đúng thủ phạm trước khi cắt tảo

Tảo đỏ là cách người nuôi gọi chung hiện tượng nước ao chuyển nâu đỏ, đỏ gạch hoặc hồng tím. Ở ao tôm nước lợ, mặn, nguyên nhân thường là tảo giáp bùng phát. Ở ao ngọt hóa thì có thể là tảo mắt đỏ, còn vệt hồng tím quanh rốn ao thường do vi khuẩn lưu huỳnh tía. Mỗi nguyên nhân cần một cách xử lý khác nhau, có cách còn ngược hẳn nhau. Bài viết này, Green Bio sẽ hướng dẫn người nuôi đọc đúng tảo đỏ trong ao tôm ngay tại bờ ao rồi mới chọn cách cắt.

Tảo đỏ là gì, có phải lúc nào cũng là tảo giáp?

Không phải lúc nào cũng vậy. Ao tôm nước lợ, mặn vào giữa hoặc cuối vụ, nắng gắt, đáy nhiều hữu cơ mà nước ngả nâu đỏ thì khả năng cao là tảo giáp. Nhưng cùng một màu “đỏ” như vậy, chúng tôi từng soi ra cả tảo mắt, vi khuẩn tía, có ao lại không có loài tảo nào gây màu mà chỉ là sắt trong nước phèn.

Cũng cần nói rõ: “tảo đỏ” theo cách gọi trong sách là rong đỏ (Rhodophyta), ví dụ rong câu (Gracilaria). Rong câu sống bám, không làm đổi màu nước, thậm chí còn được nuôi ghép trong ao tôm quảng canh để hút bớt dinh dưỡng. Thứ người nuôi gặp ngoài ao là một nhóm sinh vật trôi nổi khác hẳn. Cách nhận diện từng nhóm tảo có lợi và tảo độc đã được trình bày trong bài tảo trong ao nuôi tôm. Bài này chỉ đi sâu vào câu hỏi: nước đỏ là do ai, và xử lý thế nào cho đúng.

Lý do phải phân biệt trước: Tảo giáp và tảo mắt cần giảm mật độ, còn vi khuẩn tía lại đang “dọn” khí H2S giúp ao. Nếu thấy đỏ là đánh hóa chất cắt tảo ngay, người nuôi có thể diệt luôn thứ đang cứu đáy ao.

Kiểm tra nhanh tại ao để biết nước đỏ do đâu?

Chỉ cần một ly thủy tinh trong, một bộ test pH và quan sát vào 3 thời điểm trong ngày là đã khoanh vùng được phần lớn trường hợp. Màu đỏ rõ hay nhạt phụ thuộc rất nhiều vào giờ quan sát, nên đừng kết luận khi mới nhìn ao một lần.

Theo dõi ao theo giờ sáng sớm, trưa và chiều tối

• Tảo giáp: tảo giáp bơi được bằng 2 roi và có xu hướng ngoi lên tầng mặt lúc nắng. Khoảng 11-14 giờ, váng nâu đỏ dồn về cuối hướng gió và góc ao. Sáng sớm và chiều tối tảo chìm xuống nên nước nhìn “đỡ đỏ” hẳn.
• Tảo mắt đỏ: buổi trưa nắng gắt mặt ao đỏ như gạch cua. Đến chiều tối hoặc khi trời âm u, màu lại ngả xanh lục. Đặc điểm “đổi màu trong ngày” này rất riêng của tảo mắt.
• Vi khuẩn tía: màu hồng tím không phủ cả ao mà tập trung ở rốn ao, góc chết quạt, mép bạt hoặc lớp bọt sát bờ. Màu này giữ khá ổn định suốt ngày.
• Phèn sắt: nước vàng cam đến đỏ gỉ sắt, hay gặp sau trận mưa đầu mùa ở ao đất phèn. Đáy và thành cống có lớp cặn đỏ bám.

Thử bằng ly nước và mũi

Múc nước ở chỗ đỏ đậm nhất vào ly trong, để yên chỗ có nắng khoảng nửa giờ:

• Màu đỏ gom về phía có ánh sáng hoặc nổi thành lớp mỏng trên mặt: thủ phạm là sinh vật bơi được, tức tảo giáp hoặc tảo mắt.
• Cặn đỏ nâu lắng xuống đáy ly, nước phía trên trong dần: nghĩ tới phèn sắt hoặc phù sa.
• Nước hồng đều, không lắng, ngửi có mùi trứng thối: gần như chắc chắn là vi khuẩn lưu huỳnh tía đi kèm khí H2S.

Đo pH và so với màu nước

Tảo giáp và tảo mắt quang hợp mạnh nên pH buổi chiều thường vọt cao và chênh lệch sáng chiều lớn. Ao có vi khuẩn tía thì ngược lại: pH không cao, đáy thiếu oxy. Nước phèn thì pH thấp, kiềm tụt. Ngưỡng pH chuẩn cho ao tôm đã có trong bài pH nuôi tôm cá. Để phân biệt nước đỏ chỉ cần nhớ: đỏ mà pH chiều cao thì nghĩ tới tảo, đỏ mà pH thấp thì nghĩ tới đáy ao hoặc phèn. Nếu cần so với các màu nước tốt như nâu trà hay xanh nõn chuối, xem thêm bài màu nước ao nuôi tôm.

Bảng phân biệt các dạng “tảo đỏ” ngoài ao

Tảo giáp gây hại cho tôm ra sao?

Người nuôi hay chủ quan với tảo giáp vì tôm vẫn ăn bình thường trong vài ngày đầu. Cái hại đến từ nhịp sống ngày đêm của tảo. Ban ngày tảo dày ở tầng mặt sinh nhiều oxy và đẩy pH lên cao. Ban đêm cả khối tảo cùng hô hấp nên oxy tụt nhanh, và tôm nổi đầu thường rơi vào khoảng 3-5 giờ sáng. Khi mật độ tảo đã lên rất cao, chỉ cần vài ngày âm u là tảo tàn hàng loạt, xác tảo chìm xuống đáy kéo theo NH3, H2S và tạo điều kiện cho Vibrio phát triển.

Một số loài tảo giáp còn có khả năng sinh độc tố. Riêng Noctiluca scintillans, loài gây “thủy triều đỏ” ven biển, không sinh độc nhưng tiêu hao oxy rất mạnh khi mật độ cao. Ao nhiễm loại này thường có nước phát sáng xanh lam lúc đêm. Hiện tượng đó dễ bị nhầm với bệnh phát sáng trên tôm, vốn do vi khuẩn gây ra và ánh sáng nằm ngay trên thân tôm chứ không ở trong nước.

Tảo giáp không chỉ là chuyện màu nước. Khảo sát 20 ao tôm thẻ thâm canh ở Đồng bằng sông Cửu Long của nhóm tác giả Trường Đại học Cần Thơ cho thấy ao tôm bệnh có mật độ tảo giáp, tảo mắt và tảo lam cao hơn ao tôm khỏe. Ở ao khỏe, mật độ tảo khuê cao gấp 22 lần ao bệnh. Nói cách khác, khi tảo đỏ lấn át thì tảo khuê (nguồn tạo màu nâu trà tốt) đã mất chỗ đứng. Ao có độ mặn cao và kéo dài mùa khô lại càng thuận lợi cho tảo giáp. Cách giữ độ mặn ổn định có trong bài độ mặn nuôi tôm.

Xử lý tảo đỏ do tảo giáp trong ao tôm

Mục tiêu là đưa tảo giáp về mật độ an toàn và cho tảo khuê quay lại, không phải làm nước trong veo. Ao mất màu đột ngột cũng nguy hiểm không kém ao đỏ đặc.

Khi váng nâu đỏ mới lên, tôm còn ăn tốt

• Giảm thức ăn 20-30% trong 3-5 ngày, siphon kỹ. Thức ăn thừa và phân tôm chính là nguồn hữu cơ nuôi tảo giáp.
• Tận dụng tập tính nổi trưa của tảo: khoảng 11-13 giờ, khi váng dồn về cuối gió, xả tràn hoặc rút nước tầng mặt ở góc đó. Cách này lấy đi được nhiều tảo nhất mà ít làm đảo nước. Đây là mẹo chỉ hiệu quả với tảo giáp và tảo mắt, vì vi khuẩn tía không nổi theo nắng.
• Tạm ngưng các loại khoáng và phân có lân cho tới khi màu nước ổn định lại.

Khi nước đỏ đặc, tôm nổi đầu lúc rạng sáng

Lúc này phải ưu tiên giữ oxy trước. Chạy quạt và sục khí liên tục từ chập tối đến sáng, giữ oxy hòa tan không dưới ngưỡng an toàn vào giờ thấp nhất trong ngày. Nếu có ao lắng sạch, thay 20-30% nước vào chiều mát.

Sau khi oxy đã được giữ, cần làm hai việc: giảm dần mật độ tảo và phân hủy luôn phần xác tảo chết, để tránh tảo sụp hàng loạt. Nhóm vi khuẩn Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis làm được cả hai việc nhờ cạnh tranh dinh dưỡng với tảo và tiết enzyme phân giải hữu cơ.

Đó là lý do chúng tôi dùng Bio 102 ở bước này. Khi tảo bùng phát mạnh, hòa 1 gói với 30 lít nước sạch, tạt cho 1.600-2.000 m³ nước, đánh liên tục 2 đêm vào khoảng 22-24 giờ, lúc tảo ngừng quang hợp và quạt đang chạy. Sau 2 đêm, nếu nước cải thiện thì chuyển về liều định kỳ. Không đánh chung với chlorine hay hóa chất diệt tảo, và đánh cách vôi, khoáng ít nhất 12 giờ.

Với ao tảo quá dày mà vi sinh không theo kịp, việc có dùng hóa chất cắt tảo hay không, dùng loại gì và liều bao nhiêu nên để kỹ sư quyết định sau khi xem mẫu nước. Nếu dùng, chỉ nên cắt một phần vào chiều mát và đêm sau phải đánh vi sinh dọn xác tảo.

Vì sao không nên rải vôi nóng khi nước đỏ do tảo giáp?

Nhiều hướng dẫn trên mạng khuyên rải vôi nóng (CaO) buổi tối để “đánh tảo đỏ”. Ao đang bị tảo giáp thì pH chiều vốn đã cao, rải thêm CaO chỉ đẩy pH lên nữa, làm NH3 trong ao độc hơn và khiến tôm sốc. Vôi chỉ có ý nghĩa khi đo thấy kiềm thấp, và khi đó nên dùng loại vôi ít ảnh hưởng tới pH như dolomite, rải vào sáng sớm.

Nước hồng tím ở góc ao: Vi khuẩn tía báo đáy ao đang thiếu oxy

Đây là dạng “tảo đỏ” hay bị xử lý sai nhất. Vi khuẩn lưu huỳnh tía không phải là tảo. Chúng quang hợp mà không tạo ra oxy, và thay vì dùng nước thì dùng H2S trong lớp nước sát đáy. Vì vậy chúng chỉ phát triển ở nơi vừa thiếu oxy, vừa có H2S, vừa có ánh sáng chiếu xuống, như rốn ao bạt, góc khuất quạt hay vũng nước nông ven bờ.

Nghiên cứu của Trường Đại học Quốc tế, ĐHQG TP.HCM đã phân lập hai chủng vi khuẩn lưu huỳnh tía (Allochromatium humboldtianum và Marichromatium fluminis) từ chất thải ao tôm thẻ thâm canh ở Thừa Thiên Huế. Ở nồng độ sulfide 5 mg/L, cả hai chủng loại bỏ được khoảng 94% sulfide.

Như vậy, thấy màu hồng tím nghĩa là ao đang có vấn đề về khí độc H2S, còn bản thân vi khuẩn tía đang góp phần làm giảm khí độc. Đánh BKC hay chlorine vào lúc này vừa diệt mất nhóm vi khuẩn có ích, vừa làm tảo trong ao sụp theo.

Cách xử lý đúng là xử lý từ đáy ao:

• Dời hoặc thêm quạt để dòng nước quét được rốn ao và các góc chết. Ban đêm tăng sục khí đáy.
• Siphon ngay chỗ có màu hồng tím. Ao đất thì cào nhẹ để phá lớp bùn đen, đồng thời giảm thức ăn.
• Giữ pH không để tụt thấp, vì pH càng thấp thì phần H2S tự do (dạng độc với tôm) càng nhiều.
• Bổ sung vi sinh hiếu khí để phân hủy bùn hữu cơ theo hướng không sinh ra H2S.

Ở bước 4, chúng tôi chọn Bio Clear vì đây là dòng vi sinh Bacillus tập trung làm sạch đáy ao và hạ NH3, NO2, H2S, không nhắm vào việc cắt tảo. Ủ 1 gói với mật đường và nước sạch khoảng 4-6 giờ rồi tạt tập trung vào khu đáy có màu hồng. Lượng nước ủ và liều theo tháng tuổi ao do kỹ sư tính theo thể tích ao thực tế. Không đánh cùng lúc với chlorine, thuốc diệt khuẩn hay vôi CaO, phải cách ít nhất 48 giờ. Quy trình làm sạch đáy định kỳ đầy đủ có trong bài xử lý đáy ao nuôi tôm.

Tảo mắt đỏ và nước đỏ do phèn: hai trường hợp xử lý khác hẳn

Tảo mắt đỏ (Euglena sanguinea) thường gặp ở ao ngọt hóa, ao tôm độ mặn thấp và ao cá. Tảo mắt không có vỏ cứng, dưới kính hiển vi thấy tế bào hình thoi uốn mình được và có một điểm mắt đỏ. Màu đỏ đến từ sắc tố tảo tích lại khi nắng gắt, nên ao đổi từ xanh sang đỏ trong ngày. Hướng xử lý gần giống tảo giáp nhưng phải đánh mạnh hơn vào nguồn đạm hữu cơ. Mốc thời gian và mức độ cắt tảo đã có đủ trong bài về tảo mắt, người nuôi tham khảo thêm ở đó.

Nước đỏ do phèn sắt không liên quan đến tảo. Đánh vi sinh hay hóa chất cắt tảo đều không có tác dụng, ngược lại còn làm hao kiềm. Khi đo thấy pH và kiềm thấp sau mưa, việc cần làm là ổn định kiềm và hạ phèn trong ao tôm, sau đó mới gây lại màu nước.

Nếu đã thử ly nước và đo pH mà vẫn chưa chắc, cách nhanh nhất là chụp ảnh ao lúc trưa và chiều, quay video ly nước rồi gửi kèm chỉ số pH, kiềm cho kỹ sư Green Bio. Nhiều trường hợp chỉ cần xem hình là kỹ sư khoanh vùng được nhóm thủ phạm trước khi soi mẫu.

Làm sao để tảo đỏ không quay lại từ nguồn nước cấp?

Ao tôm ven biển miền Trung và các vùng cửa sông thường bị tảo giáp “đi nhờ” theo nguồn nước. Vùng biển ven bờ Hà Tĩnh từng ghi nhận dải nước đỏ do Noctiluca scintillans bùng phát. Nước cấp lấy vào đúng thời điểm này mang theo một lượng tảo giáp rất lớn.

• Không lấy nước khi thấy kênh cấp hoặc bãi biển gần đó chuyển đỏ, nổi váng hoặc phát sáng lúc đêm.
• Cho nước qua ao lắng, xử lý và để ổn định rồi mới cấp vào ao nuôi. Trong vụ, nên chủ động trữ sẵn nước sạch để thay khi cần.
• Giữa và cuối vụ, theo dõi độ trong và soi tảo định kỳ. Khi tỷ lệ tảo giáp bắt đầu tăng thì xử lý ngay, đừng chờ nước đổi màu.
• Ao có tiền sử tảo đỏ nhiều vụ liền thường do đáy tích hữu cơ lâu năm. Cần cải tạo ao nuôi tôm kỹ ngay từ đầu vụ sau.

Câu hỏi thường gặp về tảo đỏ

Kết luận

Tảo đỏ trong ao tôm không phải là một loài cụ thể mà là một dấu hiệu chung. Nó có thể do tảo giáp, tảo mắt, vi khuẩn tía hoặc phèn sắt gây ra, và mỗi nguyên nhân cần một cách xử lý riêng. Chỉ cần quan sát ao theo giờ, thử một ly nước và đo pH là người nuôi đã tránh được phần lớn các sai lầm như rải vôi nóng hay đánh hóa chất cắt tảo vào ao đang có vi khuẩn tía.

Khi chưa chắc ao mình thuộc trường hợp nào, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi hình ảnh, video ao và các chỉ số pH, kiềm, độ mặn cho kỹ sư Green Bio để được đọc mẫu và tính liều theo thể tích ao thực tế, hoàn toàn miễn phí. Khi đã xác định rõ thủ phạm, người nuôi có thể đặt Bio 102 cho ao bị tảo giáp, Bio Clear cho ao có đáy yếm khí, hoặc xem thêm nhóm thuốc thủy sản cho tôm.