Lươn bị phù đầu, đỏ đầu, xuất huyết: Nguyên nhân, dấu hiệu và phác đồ điều trị

Lươn bị phù đầu là bệnh nhiễm khuẩn nội tạng ở lươn đồng, chủ yếu do vi khuẩn Edwardsiella tarda gây ra và thường có thêm Aeromonas hydrophila đi kèm. Bệnh làm vùng đầu sưng mọng, gan và thận có mủ, hay gặp ở lươn giống và lươn thịt nuôi bể mật độ cao khi nhiệt độ nước dao động. Lươn bệnh tách khỏi giá thể, bỏ ăn, có đốm xuất huyết ở bụng và hàm rồi chết rải rác. Nếu không xử lý sớm, số con chết tăng nhanh trong vài ngày, nhất là khi bội nhiễm vi khuẩn gây đỏ đầu.

Trong bài viết này, đội ngũ kỹ sư bệnh học thủy sản Green Bio sẽ chia sẻ với bà con các tác nhân gây bệnh, cách phân biệt với lươn bị đỏ đầu và lươn bị xuất huyết, cách chẩn đoán tại bể, hướng xử lý theo từng mức độ và cách phòng bệnh.

Lươn bị phù đầu là bệnh gì?

Lươn bị phù đầu là cách người nuôi gọi một thể bệnh nhiễm khuẩn huyết. Vi khuẩn vào máu, gây tổn thương gan, thận và lách, sau đó dịch tích lại ở các mô mềm vùng đầu làm đầu sưng to bất thường. Đây là một trong những bệnh nặng nhất trong nhóm bệnh trên lươn nuôi, vì khi thấy đầu sưng rõ thì nội tạng đã bị tổn thương. Người nuôi thường gọi chung là “bệnh phù đầu, gan thận mủ”.

Khi xuống bể, kỹ sư chúng tôi không xem phù đầu là bệnh riêng ở ngoài da. Đầu sưng là dấu hiệu bên ngoài của một quá trình nhiễm khuẩn bên trong. Vì vậy, nếu chỉ tạt thuốc sát trùng mà không xử lý vi khuẩn trong nội tạng thì lươn có thể giảm sưng vài hôm rồi tái phát, và số con chết vẫn tăng.

Lươn bị phù đầu, lươn bị đỏ đầu và lươn bị xuất huyết có phải là một bệnh?

Ba biểu hiện này có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Phù đầu thiên về sưng, căng và mọng nước ở vùng đầu, hay đi kèm mủ trắng ở gan, thận. Lươn bị đỏ đầu và lươn bị xuất huyết thiên về các vệt máu ở hàm, mang, bụng và hậu môn. Hai biểu hiện này thường liên quan đến nhóm Aeromonas. Trong thực tế, một con lươn có thể có cả hai: đầu vừa sưng vừa đỏ, vì hai nhóm vi khuẩn cùng tấn công khi sức đề kháng giảm.

Vì sao lươn bị phù đầu? Tác nhân và điều kiện phát bệnh

Tác nhân chính gây lươn bị phù đầu là vi khuẩn Gram âm Edwardsiella tarda. Thường có thêm nhóm Aeromonas bội nhiễm. Bệnh bùng phát khi môi trường bể xấu đi và lươn bị stress. Mầm bệnh có sẵn trong nước, bùn và giá thể, nhưng chỉ gây bệnh khi lươn yếu đi.

Edwardsiella tarda là tác nhân chính gây phù đầu, gan thận mủ

Edwardsiella tarda là vi khuẩn gây bệnh nội tạng, có khả năng sống lâu trong nền đáy giàu hữu cơ. Vi khuẩn tấn công gan và thận, tạo các ổ hoại tử và mủ trắng. Ở cá, bệnh do nhóm vi khuẩn này gây ra thường được gọi là gan thận mủ. Người nuôi có thể tìm hiểu thêm về vi khuẩn Edwardsiella và bệnh gan thận mủ để hiểu vì sao nhóm này khó xử lý hơn vi khuẩn ngoài da.

Ở lươn đồng nuôi tại Đồng bằng sông Cửu Long, một nghiên cứu của Trường Đại học An Giang trên lươn giống bệnh ghi nhận các dấu hiệu tách giá thể, yếu, bỏ ăn và xuất huyết đốm ở bụng. Trong 15 chủng vi khuẩn được giải trình tự, E. tarda chiếm 73,33%. Thử nghiệm gây nhiễm xác định liều gây chết 50% (LD50) của E. tarda là 4,6 × 10⁴ CFU/mL. Đây là cơ sở để chúng tôi xem E. tarda là nghi vấn đầu tiên khi gặp lươn giống bị phù đầu.

Aeromonas là vi khuẩn gây đỏ đầu và xuất huyết đi kèm

Nhóm Aeromonas (A. hydrophila, A. veronii) là tác nhân chính của bệnh xuất huyết và đốm đỏ trên lươn. Chúng thường xuất hiện cùng với phù đầu. Nhóm nghiên cứu của Đại học Cần Thơ đã phân lập A. hydrophila từ lươn đồng bị nhiễm khuẩn huyết xuất huyết. Khi gây nhiễm thử, vi khuẩn tạo ra bệnh giống hệt bệnh ngoài tự nhiên. Với A. veronii, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Aquaculture Research ghi nhận tỷ lệ chết từ 40-80%, lươn chết sau 2-3 ngày nhiễm, tổn thương tập trung ở gan, ruột và thận.

Vi khuẩn Aeromonas có mặt thường xuyên trong nước ngọt. Khi chúng bội nhiễm trên đàn lươn đã nhiễm E. tarda, bệnh chuyển rất nhanh từ chết rải rác sang chết nhiều. Ở giai đoạn muộn, vết loét ngoài da còn có thể nhiễm thêm vi khuẩn Pseudomonas, làm việc điều trị kéo dài hơn.

Những yếu tố nào khiến bệnh bùng phát trong bể nuôi?

Theo kinh nghiệm của chúng tôi, phần lớn các đợt phù đầu xuất hiện sau một trong các thay đổi dưới đây:

Hai chỉ tiêu cần theo dõi sát là khí độc NH3 và nhiệt độ nước. Bể lươn có nước nông nên nhiệt độ đổi rất nhanh trong ngày. Bể có mái che hoặc lưới che nắng thường ít bị phù đầu hơn hẳn so với bể để trống.

Dấu hiệu nhận biết lươn bị phù đầu qua từng giai đoạn

Lươn bị phù đầu có biểu hiện thay đổi theo mức độ nặng. Người nuôi nhận ra từ sớm thì chi phí xử lý thấp hơn nhiều so với khi đầu đã sưng rõ.

Giai đoạn đầu (vài con trong bể)

• Lươn rời giá thể, nằm dọc thành bể hoặc ngóc đầu lên mặt nước.
• Ăn yếu, thức ăn còn thừa nhiều hơn bình thường.
• Vùng dưới hàm hơi đỏ, nhớt trên thân tiết nhiều hơn.

Giai đoạn giữa

• Đầu sưng to so với thân, vùng mang và má căng, ấn vào mềm.
• Xuất hiện đốm xuất huyết ở bụng, hàm và quanh hậu môn (lươn bị đỏ đầu, lươn bị xuất huyết).
• Lươn bơi yếu, quấn vào nhau, phản xạ chậm khi khuấy nước.

Giai đoạn nặng

• Đầu sưng mọng, có con bị lồi mắt, bụng chướng và hậu môn đỏ sưng.
• Mổ thấy gan nhạt màu hoặc đỏ sậm, có đốm trắng (mủ). Thận sưng, có thể có dịch trong xoang bụng.
• Lươn chết mỗi ngày một nhiều, xác chết thường còn nguyên đầu sưng.

Điểm cần lưu ý: lươn ngóc đầu chưa chắc đã là bệnh. Khi thiếu oxy hòa tan, lươn cũng ngóc đầu lên thở. Tuy nhiên, những con này hết ngóc đầu sau khi thay nước và không bị sưng đầu.

Cách chẩn đoán lươn bị phù đầu như thế nào?

Chẩn đoán đúng lươn bị phù đầu cần kết hợp ba bước: quan sát cả đàn, khám bên ngoài và mổ khám nội tạng. Bỏ qua bước mổ khám là nguyên nhân hay gặp nhất khiến người nuôi dùng sai thuốc.

Quan sát đàn và kiểm tra nước trước khi bắt mẫu

Chúng tôi thường đứng quan sát bể vài phút trước khi bắt lươn. Bước này giúp biết có bao nhiêu con rời giá thể, lươn có quấn nhau không, mặt nước có bọt hay váng không và thức ăn của cữ trước còn thừa bao nhiêu. Đồng thời cần đo nhiệt độ, pH và NH3. Nếu các chỉ số này đang xấu, phải xử lý nước song song với xử lý bệnh, nếu không thuốc sẽ không phát huy tác dụng.

Khám ngoài và mổ khám nội tạng

Nên bắt 3-5 con có biểu hiện rõ nhất. Không chọn con đã chết lâu, vì vi khuẩn hoại sinh sẽ làm sai lệch bệnh tích. Khi khám ngoài, cần ghi nhận mức độ sưng đầu, vị trí xuất huyết và vết loét. Khi mổ, chú ý gan, thận và lách. Đốm trắng ở gan, thận gợi ý Edwardsiella. Gan, thận đỏ sậm, mềm nhũn và ruột sung huyết gợi ý Aeromonas. Nếu trong ruột có nhiều giun tròn, cần tính thêm ký sinh trùng vào phác đồ.

Với trang trại quy mô lớn hoặc bệnh tái phát, chúng tôi khuyến nghị gửi mẫu làm kháng sinh đồ (thử độ nhạy của vi khuẩn với từng loại kháng sinh). Kết quả này giúp chọn đúng hoạt chất ngay từ đầu, không phải đổi thuốc nhiều lần.

Phân biệt phù đầu với các bệnh dễ nhầm

Nấm thủy mi thường xuất hiện trên vết loét do vi khuẩn để lại. Cách xử lý được trình bày trong bài điều trị bệnh nấm thủy mi, nhưng chỉ nên xử lý nấm sau khi đã kiểm soát được vi khuẩn.

Lươn bị phù đầu nguy hiểm đến mức nào?

Lươn bị phù đầu nguy hiểm vì bệnh tiến triển âm thầm ở nội tạng trước khi lộ ra ngoài. Khi có thêm Aeromonas, đàn lươn có thể chuyển từ chết rải rác sang chết nhiều chỉ trong vài ngày. Lươn giống sức chống chịu kém nên thiệt hại thường nặng hơn lươn thịt.

Thiệt hại không chỉ là số con chết. Lươn khỏi bệnh thường chậm lớn vì gan, thận đã tổn thương, và hệ số thức ăn tăng lên. Nếu người nuôi dùng kháng sinh tràn lan, chi phí thuốc tăng, vi khuẩn kháng thuốc nhanh hơn và rủi ro tồn dư khi bán cũng tăng. Vì vậy, xử lý sớm và đúng ngay từ đợt đầu luôn có lợi hơn chữa kéo dài.

Xử lý lươn bị phù đầu theo mức độ bệnh trong bể

Hướng xử lý lươn bị phù đầu phụ thuộc vào mức độ bệnh lúc phát hiện. Giải pháp Green Bio dựa trên nguyên tắc: làm sạch môi trường để giảm mầm bệnh trong nước, dùng kháng sinh đúng tác nhân để diệt vi khuẩn trong nội tạng, sau đó phục hồi lươn. Không có phác đồ chung cho mọi bể. Mật độ, kích cỡ lươn và chất lượng nước quyết định liều và thời gian xử lý.

Khi mới thấy vài con sưng đầu cần cách ly và làm sạch bể

Việc đầu tiên là vớt ngay lươn bệnh và lươn chết ra khỏi bể. Xác lươn là nơi vi khuẩn sinh sôi mạnh nhất. Tiếp theo cần:

• Giảm 30-50% lượng thức ăn trong 1-2 ngày để giảm chất thải và giảm áp lực cho gan.
• Vớt sạch thức ăn thừa trong giá thể, giũ rửa hoặc thay một phần giá thể bị bẩn.
• Thay nước từ từ bằng nguồn nước sạch có nhiệt độ gần với nước trong bể. Không xả hết rồi cấp nước mới cùng lúc vì dễ gây sốc nhiệt.
• Che nắng cho bể nếu nhiệt độ nước buổi trưa tăng cao.

Nhiều hộ nuôi có kinh nghiệm dùng thuốc tím (KMnO4) hoặc muối ăn để sát trùng giá thể và dụng cụ. Cách này rẻ và dễ áp dụng. Tuy vậy, khi đã có lươn bệnh trong bể, chúng tôi ưu tiên chất sát trùng có tác dụng rộng hơn và ít làm hỏng nhớt lươn.

Sát trùng bằng hoạt chất phổ rộng khi khuẩn tăng cao

Khi đàn lươn bắt đầu chết rải rác, lượng vi khuẩn trong nước và giá thể đã rất cao. Lúc này chỉ thay nước là không đủ. Chúng tôi thường chọn tổ hợp glutaraldehyde và BKC vì hai lý do. Glutaraldehyde diệt được cả vi khuẩn, nấm và bào tử. BKC là chất diện hoạt (chất hoạt động bề mặt) giúp thuốc ngấm vào lớp nhớt và chất hữu cơ bám trên giá thể, nơi vi khuẩn trú ẩn.

Vua Diệt Khuẩn của Green Bio chứa glutaraldehyde (tối thiểu 300.000 mg/lít) và BKC (tối thiểu 80.000 mg/lít). Sản phẩm dùng để diệt vi khuẩn, nấm trong nước và hỗ trợ xử lý các biểu hiện xuất huyết, đốm đỏ, sưng phù đầu. Liều khi vật nuôi có dấu hiệu bệnh là 1 lít cho 2.000 m³ nước, tương đương 0,5 ml/m³. Pha loãng với nước rồi tạt đều khi trời nắng, có sục khí hoặc tạo dòng chảy.

Ví dụ tính liều: bể xi măng 20 m², mực nước 0,3 m thì có 20 × 0,3 = 6 m³ nước, cần 6 × 0,5 = 3 ml thuốc. Lượng thuốc cho bể lươn rất nhỏ, vì vậy nên đong bằng xi lanh để không bị quá liều. Với lươn bột và lươn giống nhỏ, liều và số lần tạt nên làm theo hướng dẫn của kỹ sư. Ngừng dùng 3 ngày trước khi thu hoạch.

Khi lươn đã nhiễm khuẩn nội tạng cần dùng kháng sinh

Khi đầu đã sưng rõ và mổ thấy gan, thận có mủ, vi khuẩn đã nằm trong nội tạng. Lúc này phải dùng kháng sinh trộn vào thức ăn. Nghiên cứu của Đại học Cần Thơ năm 2023 trên lươn giống và lươn thương phẩm cho thấy A. hydrophila phân lập từ lươn bệnh nhạy cao với florfenicol. Một số hoạt chất nhóm fluoroquinolone (ciprofloxacin, enrofloxacin) cũng còn nhạy, nhưng nhóm này thuộc diện cấm hoặc hạn chế trong thủy sản tùy hoạt chất và dễ vướng tồn dư khi xuất khẩu.

Vì vậy, chúng tôi ưu tiên florfenicol. Hoạt chất này nằm trong danh mục được phép, có phổ tác dụng trên cả Edwardsiella lẫn Aeromonas. Người nuôi có thể tìm hiểu thêm về kháng sinh florfenicol trong thủy sản để hiểu cơ chế và cách dùng.

Với những bể đã chết rải rác, chúng tôi thường dùng L68. Sản phẩm chứa 20% florfenicol và được thiết kế cho lươn, chạch, ếch. Thuốc nhắm vào Edwardsiella, Aeromonas, Pseudomonas, dùng cho phù đầu, gan thận mủ, xuất huyết, đốm đỏ và nhiễm trùng ruột trên lươn. Liều trị là 3-5 ml/kg thức ăn, cho ăn 2 cữ/ngày, liên tục 3-5 ngày. Hòa thuốc với nước sạch, trộn đều vào thức ăn rồi để 15-20 phút trước khi cho ăn.

Ví dụ tính liều: Nếu mỗi cữ cho ăn 4 kg thức ăn thì trộn 12-20 ml L68. Liều 3 ml/kg dùng cho bể mới chớm bệnh, liều 5 ml/kg dùng cho bể có nhiều con sưng đầu rõ.

Những lưu ý quan trọng khi dùng kháng sinh cho lươn:

• Dùng đủ liệu trình. Ngưng thuốc khi lươn vừa giảm chết là nguyên nhân chính khiến bệnh tái phát và vi khuẩn kháng thuốc.
• Lươn bỏ ăn hoàn toàn thì thuốc trộn thức ăn sẽ kém hiệu quả. Cần ưu tiên cải thiện nước để lươn ăn lại trước, dùng loại thức ăn lươn thích nhất để dẫn dụ.
• Thời gian ngưng thuốc trước khi bán thực hiện theo hướng dẫn của kỹ sư và quy định của cơ quan quản lý.
• Tham khảo thêm nguyên tắc chọn và phối hợp trong bài các loại kháng sinh trong thủy sản. Không tự ý trộn nhiều loại kháng sinh cùng lúc.

Tuyệt đối không dùng các chất bị cấm như chloramphenicol, nhóm nitrofuran hay xanh malachite (malachite green). Một số người vẫn truyền tai nhau rằng những chất này “trị phù đầu nhanh”, nhưng chúng gây tồn dư nguy hiểm, có thể khiến cả lô lươn bị trả về và vi phạm pháp luật.

Phục hồi lươn và ổn định nước bể

Trong 5-7 ngày sau khi hết kháng sinh, lươn vẫn còn yếu. Chúng tôi khuyến nghị:

• Tăng lượng thức ăn từ từ, không cho ăn bù ngay lượng đã giảm.
• Bổ sung vitamin C và chất hỗ trợ gan vào thức ăn để giúp lươn hồi phục.
• Thay nước định kỳ, giữ nhiệt độ ổn định. Dùng vi sinh để phân hủy chất hữu cơ trong giá thể, tạo lại hệ vi sinh có lợi sau khi đã sát trùng và dùng kháng sinh.
• Theo dõi kỹ trong 2 tuần. Nếu lại có con sưng đầu, cần mổ khám và làm kháng sinh đồ chứ không lặp lại đúng loại thuốc cũ.

Giải pháp sinh học từ Green Bio, cùng đội ngũ kỹ sư theo sát bể nuôi, giúp người nuôi vừa dập được bệnh vừa giữ được nền môi trường sạch cho phần còn lại của vụ. Nếu chưa chắc bể đang ở giai đoạn nào, người nuôi có thể gửi hình ảnh lươn bệnh và chỉ số nước qua Hotline 0982 266 640 để kỹ sư tư vấn miễn phí trước khi dùng thuốc.

Những sai lầm khiến lươn bị phù đầu nặng thêm

Từ kinh nghiệm tư vấn, chúng tôi thấy phần lớn ca bệnh chuyển nặng không phải vì bệnh khó chữa, mà vì xử lý sai ở những ngày đầu:

Phòng bệnh phù đầu cho lươn từ con giống đến cuối vụ

Phòng lươn bị phù đầu hiệu quả nhất là kiểm soát ba yếu tố: con giống, môi trường bể và thức ăn. Chi phí phòng bệnh luôn thấp hơn nhiều so với chi phí xử lý một đợt bệnh.

Chọn và xử lý con giống

• Ưu tiên giống sinh sản nhân tạo hoặc thuần dưỡng có nguồn gốc rõ ràng, kích cỡ đồng đều, không trầy xước, không có đốm đỏ.
• Tắm giống bằng nước muối loãng trước khi thả. Đây là cách làm quen thuộc của nhiều hộ nuôi, giúp giảm ký sinh trùng và vi khuẩn bám trên da.
• Thuần dưỡng giống ở bể riêng 1-2 tuần trước khi chuyển sang bể nuôi chính. Quy trình chi tiết có trong bài kiểm soát con giống trước khi thả.

Quản lý nước và giá thể

• Duy trì nhiệt độ nước thích hợp, hạn chế chênh lệch giữa ngày và đêm bằng mái che hoặc lưới lan.
• Theo dõi pH ao nuôi và NH3 định kỳ, nhất là sau mưa lớn.
• Thay nước đều đặn, vệ sinh và luân phiên giá thể để tránh tích tụ hữu cơ. Có thể tham khảo nguyên tắc chung về quản lý môi trường ao nuôi.
• Định kỳ sát trùng nước theo lịch, nhất là thời điểm chuyển mùa.

Quản lý thức ăn

• Cho ăn lượng vừa đủ, vớt thức ăn thừa sau mỗi cữ.
• Thức ăn tươi (cá tạp, ốc, giun) cần rửa sạch và không dùng đồ đã ươn.
• Bổ sung vitamin C khi trời chuyển mùa hoặc sau mỗi lần phân cỡ, san bể.

Kháng sinh không phải là biện pháp phòng bệnh thường xuyên. Chúng tôi chỉ khuyến nghị dùng kháng sinh dự phòng trong giai đoạn rủi ro rất cao, như sau khi nhập giống từ nguồn không rõ hoặc bể bên cạnh đang có bệnh, và phải theo chỉ định của kỹ sư.

Câu hỏi thường gặp về lươn bị phù đầu

Kết luận

Lươn bị phù đầu là bệnh nhiễm khuẩn nội tạng, chủ yếu do Edwardsiella tarda gây ra và thường có thêm Aeromonas. Bệnh khởi phát khi nhiệt độ dao động và bể nuôi tích tụ hữu cơ. Xử lý hiệu quả cần đi đúng trình tự: chẩn đoán bằng mổ khám, làm sạch bể, dùng kháng sinh được phép đủ liệu trình, sau đó phục hồi lươn. Phòng bệnh từ con giống và quản lý nước vẫn là cách tiết kiệm nhất.

Khi phát hiện lươn sưng đầu, đỏ đầu hoặc xuất huyết, người nuôi hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi hình ảnh, video và chỉ số nước bể để kỹ sư Green Bio tư vấn miễn phí, xác định đúng bệnh trước khi dùng thuốc. Khi đã có hướng xử lý, người nuôi có thể đặt L68 và Vua Diệt Khuẩn, hoặc xem thêm các sản phẩm khác trong nhóm chế phẩm cho lươn, chạch, ếch.