Bệnh đốm trắng trên tôm: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và giải pháp phòng bệnh tận gốc

Bệnh đốm trắng trên tôm (Tác nhân chính là virus WSSV) là nỗi ám ảnh hàng đầu của người nuôi tôm sú lẫn tôm thẻ chân trắng, bởi khả năng lây lan cực nhanh và có thể quét sạch cả ao chỉ trong chưa đầy hai tuần. Trong bài viết này, Green Bio sẽ tổng hợp đầy đủ cơ chế gây bệnh, dấu hiệu nhận diện sớm, cách phân biệt đốm trắng do virus với đốm trắng do vi khuẩn hoặc môi trường, cùng quy trình phòng bệnh bài bản đang được áp dụng thực tế tại nhiều vùng nuôi trọng điểm. Song song đó là những khuyến nghị về sử dụng chế phẩm sinh học an toàn, không để lại dư lượng, giúp bà con chủ động bảo vệ ao nuôi thay vì chạy theo xử lý khi dịch bệnh đã bùng phát.

Bệnh đốm trắng trên tôm là gì?

Bệnh đốm trắng ở tôm là một hội chứng nguy hiểm do virus có tên khoa học White Spot Syndrome Virus (WSSV) gây ra, thuộc chi Whispovirus, họ Nimaviridae. Đây là virus mang vật chất di truyền ADN sợi đôi, hình que, kích thước khoảng 80 đến 120 x 250 đến 380 nanomet, có lớp màng bao ngoài dạng lipid nên khá nhạy cảm với các chất khử trùng ở nồng độ đủ mạnh.

Virus WSSV tấn công trực tiếp vào các mô có nguồn gốc ngoại bì và trung bì của tôm như lớp biểu bì dưới vỏ, mang, dạ dày, ruột sau và hệ thần kinh, xâm nhập chủ yếu qua đường miệng và mang khi tôm ăn phải xác đồng loại nhiễm bệnh hoặc tiếp xúc với nước, sinh vật mang mầm bệnh. Đáng lưu ý, WSSV có phổ ký chủ cực rộng, ghi nhận trên hơn 98 loài giáp xác khác nhau bao gồm cua, còng, tôm tự nhiên sống quanh ao, nên nguồn lây không chỉ đến từ con giống mà còn từ chính hệ sinh thái xung quanh vùng nuôi.

Nguyên nhân gây bệnh đốm trắng trên tôm

Hiểu đúng bản chất nguyên nhân là bước đầu tiên để xây dựng chiến lược phòng bệnh hiệu quả, bởi đốm trắng ở tôm không chỉ đến từ một tác nhân duy nhất.

Tác nhân chính gây bệnh Virus WSSV

Virus WSSV có sức sống bền bỉ đáng kinh ngạc trong môi trường tự nhiên, có thể tồn tại trong nước biển tới 30 ngày, chịu được độ mặn dao động từ 5 đến 40 phần nghìn và độ pH từ 4 đến 10. Đây chính là lý do virus dễ dàng phát tán qua nguồn nước cấp, chim cò, hay dụng cụ dùng chung giữa các ao mà người nuôi rất dễ bỏ qua. Nhiệt độ tối ưu để virus nhân lên mạnh nằm trong khoảng 18 đến 30 độ C. Bệnh thường bùng phát dữ dội nhất vào các thời điểm giao mùa, mưa nhiều, khi nhiệt độ nước xuống dưới 32 độ C.

Điều kiện môi trường tạo cơ hội cho virus bùng phát

Virus tồn tại sẵn trong môi trường không đồng nghĩa với việc ao nuôi chắc chắn bùng phát bệnh. Trên thực tế, bệnh chỉ trở thành dịch khi tôm bị suy giảm sức đề kháng do các yếu tố cộng hưởng như chất lượng nước kém, khí độc NH3, NO2 tích tụ, biến động nhiệt độ hoặc độ mặn đột ngột, mật độ thả nuôi quá dày. Nói cách khác, môi trường ao nuôi ô nhiễm chính là chất xúc tác khiến virus vốn tiềm ẩn trở nên bùng phát thành dịch, gây tỷ lệ chết hàng loạt.

Dấu hiệu nhận biết tôm bị đốm trắng

Phát hiện sớm dấu hiệu bất thường là yếu tố quyết định khả năng hạn chế thiệt hại, bởi bệnh đốm trắng diễn tiến rất nhanh và không chừa cơ hội xử lý muộn.

Biểu hiện trên đàn tôm

Trước khi các đốm trắng đặc trưng xuất hiện, đàn tôm thường có dấu hiệu ăn mạnh bất thường trong một hai ngày, sau đó đột ngột giảm ăn rõ rệt. Tiếp theo, tôm bơi lờ đờ, tấp mé bờ ao, một số con có hiện tượng đen mang hoặc cụt râu. Đây là những tín hiệu cảnh báo sớm mà người nuôi cần theo dõi sát mỗi ngày, đặc biệt vào giai đoạn tôm nuôi được ba tuần đến hai tháng tuổi, thời điểm bệnh dễ khởi phát nhất.

Xem thêm: Tôm bị cụt râu

Đặc điểm đốm trắng trên vỏ tôm

Khi bệnh tiến triển, thân tôm chuyển sang màu hồng nhạt đến đỏ, xuất hiện các đốm trắng tròn có đường kính khoảng 0,5 đến 2 milimet nằm dưới lớp vỏ giáp đầu ngực và rải rác trên các đốt bụng. Tuy nhiên, cần lưu ý một điểm quan trọng mà nhiều tài liệu chuyên ngành đã cảnh báo, không phải tôm nhiễm WSSV nào cũng biểu hiện đốm trắng rõ ràng. Có những trường hợp tôm chết hàng loạt do virus nhưng trên vỏ lại rất ít hoặc không có đốm trắng, nên tuyệt đối không dựa hoàn toàn vào đốm trắng để chẩn đoán mà cần kết hợp quan sát tập tính ăn, bơi lội và tỷ lệ chết trong ao.

Phân biệt đốm trắng do virus, vi khuẩn và môi trường

Không phải cứ thấy đốm trắng trên vỏ là kết luận ngay ao đã nhiễm WSSV. Trên thực tế đồng ruộng, tôm có thể xuất hiện đốm trắng vì ba nhóm nguyên nhân hoàn toàn khác nhau. Chẩn đoán sai có thể khiến người nuôi xử lý sai hướng, vừa tốn chi phí vừa mất thời gian vàng.

Ngoài ba nhóm trên, bà con nuôi tôm thẻ chân trắng cũng thường nhầm lẫn đốm trắng với hiện tượng đốm đen trên tôm thẻ chân trắng, một dạng tổn thương do các chủng Vibrio harveyi hoặc Vibrio parahaemolyticus tiết enzyme ăn mòn lớp vỏ chitin, thường xuất hiện ở ao có nền đáy ô nhiễm, tích tụ khí độc và hàm lượng oxy hòa tan thấp. Về bản chất, đốm đen không nguy hiểm bằng đốm trắng do virus nhưng vẫn là chỉ báo cho thấy môi trường ao nuôi đang xuống cấp, cần được xử lý sớm bằng vi sinh ổn định nền đáy.

Xem thêm: Vi khuẩn Vibrio là gì?

Bệnh đốm trắng trên tôm nguy hiểm đến mức nào

Mức độ nguy hiểm của bệnh đốm trắng nằm ở tốc độ lây lan và tỷ lệ chết gần như tuyệt đối, khiến đây trở thành nỗi lo lớn nhất trong danh mục dịch bệnh trên tôm nuôi công nghiệp.

Theo ghi nhận thực tế tại nhiều vùng nuôi, một khi virus đã bùng phát trong ao, tỷ lệ chết của đàn tôm có thể lên tới 90 đến 100% chỉ trong vòng 3 đến 10 ngày. Cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng đều là ký chủ mẫn cảm cao với virus WSSV, trong đó tôm thẻ chân trắng nuôi mật độ dày theo mô hình thâm canh, siêu thâm canh thường chịu thiệt hại nặng nề và lan nhanh hơn do mật độ nuôi cao tạo điều kiện thuận lợi cho virus phát tán giữa các cá thể.

Đáng chú ý, cho đến nay y học thú và y thủy sản của Việt Nam lẫn thế giới vẫn chưa tìm ra thuốc đặc trị nào có thể tiêu diệt triệt để virus WSSV đã xâm nhập vào cơ thể tôm, mọi giải pháp hiện tại chỉ dừng ở mức hạn chế lây lan và giảm thiểu thiệt hại.

Cách trị bệnh đốm trắng trên tôm sú và tôm thẻ chân trắng khi phát hiện ao nhiễm bệnh

Đây là điều bà con cần nhìn thẳng vào sự thật, hiện chưa có bất kỳ loại thuốc hay hóa chất nào tiêu diệt được virus WSSV bên trong cơ thể tôm đã nhiễm bệnh. Bất kỳ lời quảng cáo nào cam kết thuốc trị bệnh đốm trắng trên tôm dứt điểm 100% khi bệnh đã bùng phát đều cần được cân nhắc rất kỹ, vì đây là điều đi ngược với bản chất khoa học của bệnh do virus. Khi phát hiện ao đã nhiễm, mục tiêu thực tế không còn là chữa khỏi từng con tôm mà là kiểm soát thiệt hại và ngăn dịch lan rộng.

Các bước xử lý cần thực hiện ngay khi nghi ngờ hoặc xác định ao nhiễm đốm trắng gồm:

• Ngừng cấp nước mới vào ao và cách ly hoàn toàn khu vực ao bệnh, tránh xả thải nước ao bệnh ra kênh mương chung gây lây lan diện rộng.
• Nếu tôm đã đạt kích cỡ thương phẩm, tiến hành thu hoạch sớm để vớt vát thiệt hại kinh tế trước khi tôm chết hàng loạt.
• Vớt xác tôm chết, xử lý bằng vôi bột và chôn lấp hoặc tiêu hủy đúng quy định, tuyệt đối không cho gia súc gia cầm ăn xác tôm bệnh và không dùng làm thức ăn tươi sống cho vật nuôi khác.
• Xử lý nước ao bệnh bằng chlorine hoặc hóa chất khử trùng phù hợp trước khi thải bỏ, tiêu diệt các vật chủ trung gian như cua còng quanh bờ ao.
• Cải tạo triệt để đáy ao trước khi thả nuôi vụ mới, không rút ngắn thời gian phơi ao vì virus vẫn có thể tồn lưu trong bùn đáy.

Về câu hỏi nhiều bà con thắc mắc, tôm bị đốm trắng có ăn được không, virus WSSV chỉ tấn công các loài giáp xác chứ không lây nhiễm sang người, tuy nhiên tôm chết do bệnh thường đã suy yếu, dễ nhiễm thêm vi khuẩn cơ hội nên không được khuyến khích sử dụng làm thực phẩm hay thức ăn chăn nuôi.

Phòng bệnh đốm trắng trên tôm, chiến lược sống còn thay vì chạy chữa

Vì chưa có thuốc đặc trị, phòng bệnh đốm trắng trên tôm buộc phải trở thành ưu tiên số một trong toàn bộ quy trình nuôi, bắt đầu từ khâu chuẩn bị ao đến suốt quá trình chăm sóc.

Chọn con giống sạch bệnh, có nguồn gốc rõ ràng

Toàn bộ tôm giống trước khi thả nuôi cần được xét nghiệm bằng phương pháp PCR để tầm soát các mầm bệnh nguy hiểm gồm WSSV, đầu vàng, hoại tử gan tụy cấp tính và các bệnh nguy hiểm khác. Ưu tiên nguồn giống từ các trại giống uy tín, có chứng nhận đàn bố mẹ sạch bệnh (SPF), tránh mua giống trôi nổi không rõ nguồn gốc, đặc biệt vào những thời điểm dịch bệnh đang có nguy cơ bùng phát tại vùng nuôi lân cận.

Xem thêm: Top 10 công ty tôm giống uy tín và lớn nhất tại Việt Nam

Cải tạo ao nuôi đúng kỹ thuật trước mỗi vụ

Đáy ao là nơi virus và mầm bệnh có thể tồn lưu qua nhiều vụ nuôi nếu không được xử lý triệt để. Quy trình cải tạo chuẩn bao gồm tháo cạn nước, nạo vét lớp bùn đáy, rải vôi CaO với liều lượng khoảng 7 đến 10 kilôgam cho mỗi 100 mét vuông đáy ao để diệt mầm bệnh và nâng pH đất, sau đó phơi ao từ 7 đến 10 ngày dưới nắng trước khi cấp nước và thả giống trở lại.

Thiết lập hàng rào an toàn sinh học cho khu vực nuôi

Lắp lưới chắn quanh bờ ao để ngăn cua, còng, chim cò mang mầm bệnh xâm nhập, đồng thời trang bị dụng cụ chăm sóc riêng biệt cho từng ao, tuyệt đối không dùng chung vợt, sàng ăn giữa các ao để tránh lây chéo. Nhân công chăm sóc cũng cần tuân thủ quy trình khử trùng tay chân, ủng trước khi di chuyển giữa các khu vực nuôi.

Ổn định môi trường nước và tăng sức đề kháng cho tôm

Ao nuôi có hệ vi sinh cân bằng, khí độc NH3, NO2 được kiểm soát ở ngưỡng an toàn sẽ giúp tôm giữ được sức đề kháng tự nhiên trước virus. Bên cạnh việc kiểm tra oxy hòa tan và các chỉ số môi trường định kỳ, người nuôi nên bổ sung vitamin C, khoáng chất và men vi sinh đường ruột vào khẩu phần ăn để tôm cứng vỏ nhanh, tiêu hóa tốt, từ đó tăng khả năng chống chịu khi môi trường biến động đột ngột.

Câu hỏi thường gặp về bệnh đốm trắng trên tôm

Những điều cần nhớ để bảo vệ ao tôm trước bệnh đốm trắng

Bệnh đốm trắng trên tôm nguy hiểm không phải vì khó nhận biết, mà vì diễn tiến quá nhanh và hiện chưa có thuốc đặc trị triệt để. Ba điểm mấu chốt bà con cần khắc cốt ghi tâm trong mỗi vụ nuôi gồm chọn con giống sạch bệnh có kiểm dịch PCR, cải tạo ao đúng quy trình trước khi thả nuôi và duy trì môi trường nước ổn định xuyên suốt vụ để tôm luôn giữ được sức đề kháng tự nhiên. Phòng bệnh chủ động luôn là con đường tiết kiệm chi phí và chắc chắn hơn rất nhiều so với việc chạy theo xử lý khi dịch đã bùng phát trong ao.

Nếu đang băn khoăn về tình trạng ao nuôi hiện tại hoặc cần xây dựng quy trình phòng bệnh phù hợp với điều kiện vùng nuôi của mình, bà con có thể nhận tư vấn miễn phí ngay từ đội ngũ kỹ sư Green Bio qua hotline 0982 266 640, hoặc tham khảo thêm các dòng chế phẩm sinh học cho tôm đang được áp dụng thực tế tại nhiều đầm nuôi trên cả nước.