Bệnh EHP trên tôm: Cách nhận biết, phòng ngừa và điều trị toàn diện

Bệnh EHP trên tôm là bệnh do vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei ký sinh trong tế bào gan tụy, khiến tôm thẻ chân trắng vẫn ăn đều nhưng chậm lớn, phân đàn và đẩy hệ số FCR tăng cao. Bệnh hiếm khi gây chết hàng loạt, nhưng có thể kéo dài vụ nuôi thêm 20-40 ngày và âm thầm bào mòn lợi nhuận của bà con. Hiện chưa có thuốc đặc trị và kháng sinh không có tác dụng với EHP. Cách kiểm soát hiệu quả là chọn giống sạch bệnh, cải tạo ao kỹ, xét nghiệm PCR định kỳ và hỗ trợ phục hồi gan tụy. Bài viết dưới đây do kỹ sư nuôi trồng thủy sản của Green Bio biên soạn, tổng hợp dấu hiệu, nguyên nhân, cách chẩn đoán và cách điều trị bệnh EHP trên tôm theo từng giai đoạn vụ nuôi.

Bệnh EHP trên tôm là gì?

Bệnh EHP trên tôm (còn gọi là bệnh vi bào tử trùng gan tụy – HPM, Hepatopancreatic Microsporidiosis) là bệnh do Enterocytozoon hepatopenaei (viết tắt EHP) gây ra. Đây là một loài vi bào tử trùng ký sinh nội bào bắt buộc, chuyên tấn công tế bào biểu mô ống gan tụy của tôm. Về mặt phân loại sinh học, vi bào tử trùng từng được xếp vào nhóm nguyên sinh động vật nhưng hiện nay giới khoa học xếp chúng gần với nấm hơn nhờ đặc điểm di truyền và cấu trúc thành bào tử chứa chitin.

Bào tử EHP có kích thước cực nhỏ, chiều dài chỉ khoảng 1 μm và chiều rộng khoảng 0,5 – 0,6 μm, nhỏ hơn nhiều so với hầu hết vi khuẩn gây bệnh trên tôm, nên hoàn toàn không thể quan sát bằng mắt thường hay kính hiển vi thông thường.

Vì sao EHP được gọi là “kẻ trộm thầm lặng” của gan tụy tôm?

Sở dĩ EHP được ví như kẻ trộm thầm lặng vì cách gây hại rất khác biệt so với các mầm bệnh quen thuộc như Vibrio hay virus đốm trắng. EHP không giết tôm nhanh, cũng không tạo ra vết loét hay dấu hiệu chết hàng loạt dễ nhận biết. Thay vào đó, ký sinh trùng này âm thầm chiếm đoạt dinh dưỡng ngay bên trong tế bào gan tụy, khiến con tôm dù ăn bình thường vẫn không thể hấp thu năng lượng để tăng trưởng. Đây chính là lý do EHP từng bị bỏ qua trong nhiều năm trước khi trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây thiệt hại năng suất cho ngành tôm thẻ chân trắng tại Việt Nam.

Vi bào tử trùng EHP tấn công gan tụy tôm thẻ chân trắng theo cơ chế nào?

Bà con mình cần hiểu rõ con EHP (vi bào tử trùng) này tấn công tôm ra sao thì mới có hướng xử lý đúng đắn, tránh tiền mất tật mang vì mua bậy bạ những loại thuốc không có tác dụng.

Quá trình vi trùng bào tử EHP tàn phá tôm diễn ra theo 3 bước

• Nhắm thẳng vào hệ thống tiêu hóa của tôm: Khi mầm bệnh EHP lọt vô cơ thể tôm, nó đi thẳng đến gan tụy – cơ quan quan trọng nhất giúp tôm tiêu hóa cám và dự trữ chất dinh dưỡng.
• Cắm “kim tiêm” bơm mầm bệnh: Tới nơi, con EHP phóng ra một cái vòi nhỏ (giống như mũi kim tiêm), đâm thủng lớp màng bảo vệ gan tụy rồi bơm thẳng mầm bệnh vô trong. Kiểu đâm lén này ác hơn hẳn cách mà vi khuẩn hay virus thông thường hay làm.
• Sinh sôi và phá hoại: Khi đã chui lọt vào vật chủ (tôm), con EHP bắt đầu quá trình ký sinh. Nó hút cạn chất bổ và năng lượng của gan tụy để nhân lên thành hàng ngàn bào tử mới. Khi quá đông và chật chỗ, tụi nó làm vỡ tung gan tụy để tràn ra ngoài, tiếp tục đâm kim lây lan qua đàn tôm còn khỏe mạnh khác.

Hậu quả bà con thấy rõ nhất

Do gan tụy tôm bị nát bấy, mất tiêu khả năng tiêu hóa thức ăn. Tôm của bà con nhìn bề ngoài thì vẫn bắt mồi, cúp cám ầm ầm, nhưng thực chất là ăn bao nhiêu tuột ra ngoài bấy nhiêu, không hấp thu được gì vào thịt.

Đó chính là lý do vì sao bà con đổ tốn không biết bao nhiêu tiền thức ăn, thời gian nuôi kéo dài lê thê mà tới lúc kéo lưới tôm vẫn còi cọc, size lẹt đẹt không lớn nổi.

Bệnh EHP trên tôm gây thiệt hại thế nào đến năng suất và lợi nhuận?

Nhiều bà con còn chủ quan với EHP vì nghĩ rằng bệnh không gây chết tôm hàng loạt như bệnh đốm trắng (WSSV) hay hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND). Đây chính là sai lầm khiến thiệt hại kinh tế do EHP gây ra thường bị đánh giá thấp hơn thực tế rất nhiều.

Theo ghi nhận thực tế tại các ao nuôi nhiễm EHP, tôm thường bắt đầu bộc lộ dấu hiệu chậm lớn rõ rệt sau khoảng 25 – 45 ngày thả nuôi, đúng vào giai đoạn phân đàn giữa các cá thể tôm trở nên rõ rệt nhất. Trọng lượng tôm ở ao nhiễm bệnh có thể thấp hơn 30 – 50% so với đường cong tăng trưởng chuẩn của cùng giống, cùng thời gian nuôi. Kích cỡ tôm trong ao không đồng đều, xuất hiện nhiều cá thể còi cọc dù được cho ăn đầy đủ khẩu phần.

Hệ quả kéo theo là hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) tăng vọt, đồng nghĩa với việc bà con phải chi nhiều tiền thức ăn hơn cho cùng một lượng tôm thu hoạch. Chu kỳ nuôi cũng bị kéo dài thêm 20 đến 40 ngày so với kế hoạch ban đầu để tôm đạt kích cỡ thương phẩm mong muốn, kéo theo chi phí vận hành ao, điện quạt nước và nhân công tăng theo từng ngày nuôi thêm. Với mặt bằng giá thức ăn và chi phí vận hành ao hiện nay, mỗi ngày kéo dài vụ nuôi do EHP là một khoản thiệt hại trực tiếp mà người nuôi phải gánh chịu, chưa kể rủi ro giá tôm biến động khi thời điểm thu hoạch bị trễ so với kế hoạch.

Một điểm đáng lưu ý khác là EHP thường không hoạt động đơn độc. Khi hệ miễn dịch và hệ tiêu hóa của tôm suy yếu do EHP, nguy cơ bội nhiễm thứ cấp bởi Vibrio tăng cao, dẫn đến các biểu hiện phân trắng kéo dài, phân lỏng và trong trường hợp nặng có thể gây chết rải rác kéo dài âm ỉ suốt vụ nuôi.

Dấu hiệu bệnh EHP trên tôm: Nhận biết ngay tại ao bằng cách nào?

Dấu hiệu bệnh EHP trên tôm điển hình nhất là tôm ăn khỏe nhưng chậm lớn, phân đàn rõ và FCR tăng cao bất thường. Phát hiện sớm EHP là thách thức lớn nhất với người nuôi tôm vì bệnh không có dấu hiệu chết hàng loạt cấp tính như các bệnh do virus hay vi khuẩn thông thường. Bà con cần theo dõi tổng hợp nhiều dấu hiệu cùng lúc thay vì chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ.

Những dấu hiệu tôm bị EHP nào có thể quan sát trực tiếp tại ao?

Một số dấu hiệu thực tế bà con có thể quan sát bằng kinh nghiệm tại ao bao gồm:

• Tôm chậm lớn bất thường: sau 45 – 60 ngày nuôi, tôm không đạt trọng lượng như kỳ vọng dù ăn khỏe, kích cỡ trong ao chênh lệch rõ giữa các cá thể.
• FCR tăng cao bất thường: lượng thức ăn tiêu tốn nhiều nhưng size tôm lại phát triển không tương xứng, đây là chỉ số phản ánh rõ nhất mức độ tổn thương gan tụy.
• Phân trắng và rối loạn đường ruột: do EHP thường đi kèm bội nhiễm Vibrio, phân tôm có thể chuyển màu trắng đục, ruột nhỏ hoặc phân đứt đoạn, dễ quan sát qua nhá cho ăn vào buổi sáng.
• Gan tụy nhạt màu, tôm ăn yếu dần: gan tôm mất màu nâu sậm đặc trưng, chuyển nhạt hoặc trong, tôm giảm ăn dần theo thời gian dù không có dấu hiệu bệnh cấp tính rõ ràng.
• Vỏ mềm, lột xác không cứng vỏ: rối loạn trao đổi chất do EHP khiến tôm sau lột khó cứng vỏ trở lại, dễ bị tổn thương và hao hụt sau lột.

Khi nào cần nghi ngờ ao nhiễm EHP và xét nghiệm ngay?

Nếu ao nuôi hội tụ đồng thời ba yếu tố sau, khả năng nhiễm EHP là rất cao và cần xét nghiệm để xác nhận ngay: tôm chậm lớn bất thường từ tuần thứ 4 đến tuần thứ 6, chỉ số FCR vượt 1,8 ở giai đoạn tôm còn nhỏ và ao có tiền sử từng nhiễm EHP ở vụ trước hoặc lấy nước từ nguồn kênh rạch chung với nhiều hộ nuôi khác. T

rong những trường hợp này, bà con cần tiến hành xét nghiệm tại phòng thí nghiệm uy tín là bước bắt buộc trước khi xây dựng phác đồ can thiệp, tránh tình trạng xử lý sai hướng gây tốn kém mà không giải quyết được gốc rễ vấn đề.

Nguyên nhân tôm bị EHP và bệnh lây lan qua những con đường nào?

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh EHP trên tôm là bào tử Enterocytozoon hepatopenaei xâm nhập qua đường miệng, từ tôm giống mang mầm bệnh, phân tôm bệnh, xác tôm chết hoặc nguồn nước và thức ăn tươi sống chưa xử lý. Kiểm soát nguồn lây là chìa khóa quan trọng nhất trong phòng bệnh EHP vì đây là loại bệnh không có thuốc đặc trị. Theo các nghiên cứu khoa học, EHP lây lan qua hai con đường chính: Lây truyền dọc (từ trại giống) và Lây truyền ngang (trong ao nuôi).

Con đường lây truyền dọc: Đây là nguyên nhân khiến tôm nhiễm bệnh từ rất sớm. EHP lây từ tôm bố mẹ mang mầm bệnh sang ấu trùng (nauplii) trong quá trình sinh sản. Nếu bà con mua phải lô tôm giống (Postlarvae) đã nhiễm sẵn EHP từ trại giống, dịch bệnh chắc chắn sẽ bùng phát dù ao nuôi có được xử lý kỹ đến đâu.

Con đường lây truyền ngang trong ao:

• Qua môi trường và đường tiêu hóa: Phân tôm bệnh chứa bào tử EHP thải ra môi trường nước, tôm khỏe ăn phải mùn bã hữu cơ lẫn mầm bệnh sẽ bị lây nhiễm.
• Ăn xác đồng loại: Khi tôm yếu hoặc chết, tôm khỏe ăn thịt và vô tình nạp lượng lớn mầm bệnh vào cơ thể.
• Qua nguồn nước và vật chủ trung gian: Nước cấp chưa xử lý triệt để hoặc các vật chủ như artemia, giun nhiều tơ, nhuyễn thể mang theo bào tử EHP.

Đáng chú ý, bào tử EHP có lớp vỏ chitin cực kỳ bền vững giúp chúng tồn tại hàng tháng trời trong môi trường bùn đáy khắc nghiệt. Vì vậy, ao đã nhiễm EHP rất dễ tái nhiễm ở vụ sau nếu cải tạo không kỹ.

Chẩn đoán bệnh EHP trên tôm chính xác bằng phương pháp nào?

Vì bào tử EHP quá nhỏ để quan sát bằng mắt thường và các dấu hiệu lâm sàng dễ nhầm lẫn với tình trạng thiếu dinh dưỡng hay stress môi trường thông thường, chẩn đoán chính xác bắt buộc phải dựa vào xét nghiệm chuyên sâu tại phòng thí nghiệm.

• Test PCR (Chuẩn nhất hiện nay): Phương pháp này giống hệt như đi test COVID-19. Máy Real-time PCR không chỉ báo có bệnh hay không, mà còn đếm được chính xác lượng mầm bệnh. Mức báo động đỏ là khi kết quả xét nghiệm chỉ ra tải lượng từ 1.000 bản sao trên mỗi ng DNA trở lên. Tới ngưỡng này, tôm thường chậm lớn rõ và khó để điều trị.
• Mô bệnh học (nhuộm H&E, soi kính hiển vi): Kỹ thuật viên sẽ lấy gan tôm đem soi dưới kính hiển vi chuyên dụng. Cách này giúp nhìn tận mắt xem tế bào gan tụy bị con EHP cắn nát cỡ nào, từ đó khẳng định 100% tôm đang mắc bệnh gì.

Cách điều trị bệnh EHP trên tôm: Dùng kháng sinh có hiệu quả không?

Không. Hiện chưa có thuốc đặc trị bệnh EHP trên tôm, và kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng với vi bào tử trùng này. Đây là câu hỏi khiến nhiều bà con tốn kém tiền bạc nhất vì hiểu lầm phổ biến rằng cứ có mầm bệnh là dùng kháng sinh sẽ xử lý được. Sự thật là EHP ký sinh hoàn toàn bên trong tế bào gan tụy của tôm, được bảo vệ bởi màng tế bào chủ, nên các loại kháng sinh vốn chỉ có tác dụng ức chế quá trình tổng hợp thành tế bào hoặc protein của vi khuẩn hoàn toàn không có cơ chế tác động lên vi bào tử trùng nội bào như EHP.

Không chỉ vô hiệu, việc lạm dụng kháng sinh để “trị” EHP còn gây ra hai hệ lụy nghiêm trọng: phá vỡ cân bằng hệ vi sinh đường ruột vốn đã suy yếu do EHP, khiến tôm dễ bội nhiễm Vibrio hơn, đồng thời để lại nguy cơ dư lượng kháng sinh trong thịt tôm, dẫn đến rủi ro bị từ chối lô hàng tại các thị trường xuất khẩu khó tính như EU, Mỹ hay Nhật Bản.

Tương tự, việc đánh mạnh hóa chất diệt khuẩn xuống ao với hy vọng tiêu diệt EHP cũng không mang lại hiệu quả vì hóa chất không thể xuyên qua màng tế bào tôm để tiếp cận ký sinh trùng đang trú ẩn bên trong.

Nên chọn thảo dược, kháng sinh hay hóa chất để xử lý tôm bị EHP?

Kháng sinh và hóa chất diệt khuẩn đều không chạm được tới EHP. Mầm bệnh này nằm sâu bên trong tế bào gan tụy tôm, nơi thuốc không xuyên vào được. Vì vậy, muốn kiểm soát bệnh EHP trên tôm, bà con cần đi theo hai hướng cùng lúc:

• Giảm mật độ bào tử: dùng thảo dược chuyên biệt.
• Giảm tải cho gan tụy đang bị tổn thương: bổ sung enzyme tiêu hóa để tôm vẫn hấp thu được thức ăn.

Bảng trên cho thấy thảo dược và enzyme tiêu hóa là hướng có cơ sở hơn kháng sinh hay hóa chất, vì chúng đi vào đúng chỗ EHP gây hại là gan tụy. Bio King tác động lên mầm bệnh. EHP Ấn giúp con tôm vẫn “ăn được, hấp thu được” trong lúc gan tụy đang yếu. Khi ao vừa nhiễm EHP vừa có phân trắng, kết hợp hai sản phẩm này thường cho kết quả tốt hơn dùng riêng lẻ. Đây cũng là tinh thần mà Green Bio theo đuổi: không hứa diệt sạch EHP, mà giúp tôm chống chịu tốt để vẫn lớn đều và giữ được vụ nuôi.

Liều dùng tham khảo theo nhãn sản phẩm:

Mỗi ao có mức nhiễm và điều kiện môi trường khác nhau. Bà con nên gọi hotline 0982 266 640 để kỹ sư Green Bio lên phác đồ phối hợp cụ thể, không tự ý tăng liều hay trộn thêm nhiều sản phẩm khác.

Phòng bệnh EHP cho tôm thẻ chân trắng theo từng giai đoạn như thế nào?

Phòng bệnh EHP trên tôm hiệu quả nhất khi kết hợp an toàn sinh học đầu vụ, theo dõi FCR – xét nghiệm PCR trong vụ và can thiệp sớm khi có dấu hiệu. Vì chưa có phương pháp tiêu diệt EHP tuyệt đối sau khi đã xâm nhập sâu vào quần thể tôm, chiến lược tối ưu nhất bà con nên theo đuổi là phòng bệnh chủ động kết hợp kiểm soát sớm ngay khi phát hiện dấu hiệu đầu tiên. Dưới đây là khung phác đồ tổng hợp theo từng giai đoạn vụ nuôi.

Các yếu tố kích hoạt EHP bùng phát

• Ao có Vibrio mật độ cao làm tôm stress, tạo điều kiện EHP nhân nhanh.
• Nhiệt độ >32°C, oxy thấp, pH dao động mạnh.
• Dinh dưỡng dư thừa, mùn bã nhiều, đáy ao dơ.
• Giảm đột ngột mật độ vi sinh có lợi do đánh hóa chất.

Cần làm gì trước khi thả giống để phòng bệnh EHP?

Việc chuẩn bị ao và chọn giống quyết định phần lớn nguy cơ nhiễm EHP cho cả vụ nuôi. Bà con cần xử lý ao triệt để bằng vôi sống (CaO) sau mỗi vụ, kết hợp phơi đáy đủ thời gian để diệt bào tử EHP còn tồn lưu từ vụ trước, vì bào tử có thành chitin rất bền với điều kiện môi trường khắc nghiệt. Song song đó, chỉ chọn tôm giống đã qua xét nghiệm PCR âm tính với EHP từ trại giống uy tín, đồng thời xử lý nguồn nước cấp qua hệ thống lắng lọc và diệt khuẩn trước khi đưa vào ao nuôi để loại bỏ nguy cơ mang mầm bệnh từ nguồn nước bên ngoài.

Xem thêm:
Top 10 công ty tôm giống uy tín và lớn nhất tại Việt Nam
Các loại vôi dùng trong nuôi tôm

Quản lý ao trong suốt vụ nuôi để kiểm soát EHP như thế nào?

Đây là giai đoạn quan trọng nhất để duy trì kiểm soát EHP ở mức thấp, không để bùng phát ảnh hưởng đến tăng trưởng. Bà con nên bổ sung sản phẩm thảo dược chuyên biệt phòng EHP theo liều phòng định kỳ ngay từ tuần đầu tiên thả nuôi, theo dõi sát chỉ số FCR hằng tuần để phát hiện sớm dấu hiệu tôm chậm lớn bất thường. Với các ao thuộc vùng nguy cơ cao hoặc có tiền sử nhiễm EHP, nên chủ động xét nghiệm PCR định kỳ mỗi tháng một lần để nắm rõ diễn biến mầm bệnh trong ao.

Đồng thời, kiểm soát tốt môi trường nước và hệ vi sinh đáy ao bằng các chế phẩm vi sinh xử lý nước cũng góp phần hạn chế điều kiện thuận lợi cho Vibrio bội nhiễm, một yếu tố thường làm trầm trọng thêm hậu quả của EHP. Bổ sung khoáng chất, men tiêu hóa và các dưỡng chất hỗ trợ cứng vỏ cũng giúp tôm duy trì sức đề kháng tốt hơn trong giai đoạn gan tụy còn tổn thương.

Xử lý thế nào khi phát hiện tôm bị EHP?

Ngay khi kết quả xét nghiệm PCR dương tính hoặc tôm biểu hiện rõ dấu hiệu nghi nhiễm như chậm lớn kéo dài, FCR cao bất thường kèm phân trắng, cần chuyển sang liều điều trị tích cực hơn theo hướng dẫn kỹ thuật của các chuyên gia nuôi trồng thủy sản. Đồng thời tăng cường theo dõi sát diễn biến ao trong 5-7 ngày tiếp theo.

Trường hợp ao vừa nhiễm EHP vừa có biểu hiện phân trắng và gan tụy kém đồng thời, việc kết hợp sản phẩm chuyên biệt kiểm soát EHP với sản phẩm phục hồi đường ruột và gan tụy thường mang lại hiệu quả vượt trội so với dùng đơn lẻ, do hai nhóm hoạt chất tác động bổ trợ lẫn nhau trên toàn bộ hệ tiêu hóa của tôm.

Về phía Green Bio, đội ngũ kỹ sư thủy sản luôn khuyến nghị bà con không tự ý phối trộn nhiều loại sản phẩm khác nhau khi chưa có tư vấn kỹ thuật cụ thể cho từng tình trạng ao, vì mỗi ao nuôi có mức độ nhiễm và điều kiện môi trường khác nhau. Liên hệ hotline 0982 266 640 để được kỹ sư Green Bio hỗ trợ tư vấn miễn phí, phân tích tình trạng ao và xây dựng phác đồ kiểm soát EHP phù hợp với thực tế đầm nuôi của bà con.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh EHP trên tôm

Những điều cần nhớ để bảo vệ vụ tôm trước bệnh EHP

EHP là bệnh khó xử lý khi đã lây lan rộng, vì vậy phát hiện sớm và chủ động phòng ngừa ngay từ đầu vụ là yếu tố quan trọng. Bà con cần kết hợp kiểm soát nguồn giống, xử lý nước, quản lý đáy ao và theo dõi tốc độ tăng trưởng của tôm thường xuyên để hạn chế nguy cơ EHP ảnh hưởng đến năng suất cuối vụ.

Nếu tôm chậm lớn, FCR tăng hoặc nghi nhiễm EHP, hãy liên hệ Green Bio để được kỹ sư tư vấn giải pháp phù hợp với tình trạng thực tế của ao nuôi. Gọi 0982 266 640 để được hỗ trợ và tư vấn miễn phí.

Xem thêm các loại bệnh trên tôm khác tại:

• Bệnh phân trắng trên tôm
• Bệnh phát sáng trên tôm
• Bệnh AHPND trên tôm
• Bệnh đốm trắng trên tôm
• Bệnh đầu vàng trên tôm
• Bệnh Taura trên tôm
• Bệnh MBV trên tôm
• Bệnh TPD trên tôm