Thuốc thủy sản cho tôm
Thuốc thủy sản cho cá
Thuốc thủy sản cho lươn chạch ếchSaponin là nhóm hợp chất tự nhiên dạng glycoside, có nhiều trong bã hạt trà (Camellia). Trong nuôi tôm, saponin được dùng để diệt cá tạp, vì nó độc với cá gấp khoảng 50 lần so với tôm. Chất này hiệu lực mạnh ở nước mặn và yếu đi rõ rệt ở nước lợ nhạt hoặc nước ngọt. Đánh sai độ mặn thì cá tạp sống sót, còn đánh vào ao ốc hương, ếch hay lươn thì có thể mất cả đàn vật nuôi. Bài viết do đội ngũ kỹ sư Green Bio biên soạn, tổng hợp cách dùng saponin trong nuôi trồng thủy sản theo từng độ mặn, từng vật nuôi và từng thời điểm của vụ.
Saponin là gì?
Saponin mà người nuôi hay mua thực chất là bã hạt trà nghiền thành bột, phần còn lại sau khi ép dầu từ hạt cây trà dầu. Bột Saponin có màu vàng nâu, mùi hơi hắc. Khi hòa vào nước và khuấy mạnh, bột nổi bọt như xà phòng. Cái tên saponin cũng bắt nguồn từ chữ sapo trong tiếng Latin, nghĩa là xà phòng.
Hàm lượng hoạt chất trong bã trà chỉ khoảng 10-15%. Như vậy một bao 10 kg chứa chừng 1-1,5 kg saponin thật, phần còn lại là bã xơ. Phần bã này khi phân hủy lại thành một ít phân bón cho ao. Đây là lý do liều saponin luôn tính bằng hàng chục kg trên 1.000 m³. Cũng vì vậy, hai bao saponin khác hãng có thể chênh nhau đáng kể về hiệu lực. Mua bao mới hoặc đổi nhà cung cấp, người nuôi nên thử ở một góc ao hoặc một bể nhỏ trước.
Trong quy trình cải tạo ao nuôi tôm, saponin nằm ở bước cấp nước và diệt tạp, sau bón vôi và trước diệt khuẩn. Bài này không nhắc lại cả quy trình mà tập trung vào chính hoạt chất: nó tác động ra sao, mạnh yếu thế nào theo độ mặn và giới hạn khi sử dụng để an toàn cho môi trường ao nuôi.
Saponin bã trà khác gì saponin trong yucca?
Câu này đội ngũ kỹ sư của chúng tôi được hỏi khá nhiều, vì cả hai đều ghi “saponin” trên bao bì. Saponin bã trà thuộc nhóm triterpenoid, có khả năng phá màng tế bào mạnh, nên được dùng để diệt cá. Saponin trong cây yucca (Yucca schidigera) thuộc nhóm steroid, chủ yếu bám giữ khí NH3. Nhóm này được dùng trong suốt vụ nuôi để giảm khí độc. Người nuôi muốn tìm hiểu phần này có thể đọc bài về yucca thủy sản.
Tuy cùng tên gọi nhưng chúng lại có công dụng hoàn toàn khác nhau. Không dùng yucca để diệt cá tạp, và cũng không đánh bột bã trà để xử lý khí độc.
Vì sao saponin diệt được cá nhưng không gây hại cho tôm?
Tôm vẫn khỏe trong khi cá rô, cá kèo, cá đối,… trong ao nổi trắng mặt nước. Nhiều người giải thích đơn giản là “cá máu đỏ, tôm máu xanh”. Cách nói này đúng hướng nhưng chưa đủ.
Saponin bám vào màng tế bào và đục thủng lớp màng. Ở cá, điểm yếu nhất là mang. Lớp biểu mô mang rất mỏng, lại tiếp xúc trực tiếp với nước để trao đổi khí. Saponin phá lớp biểu mô này và làm vỡ hồng cầu đi qua mang (gọi là tan huyết). Cá vì thế nên bị ngạt dù nước vẫn đủ oxy. Tôm, cua thì không có hồng cầu. Sắc tố hô hấp của chúng là hemocyanin hòa tan sẵn trong dịch máu, mang lại có lớp vỏ kitin mỏng bảo vệ. Cùng một nồng độ, cá bị tổn thương nặng còn tôm chỉ bị kích ứng nhẹ.
Theo tài liệu hướng dẫn nuôi tôm của FAO, saponin độc với cá gấp khoảng 50 lần so với tôm. Ở liều khuyến cáo, nó gần như không ảnh hưởng đến các loài luân trùng và giáp xác chân chèo, là nguồn thức ăn tự nhiên của tôm giống. Đây là ưu thế lớn so với chlorine liều cao, vốn diệt sạch cả cá lẫn sinh vật phù du.
Tuy nhiên, chênh lệch 50 lần không có nghĩa là an toàn tuyệt đối. Đánh quá liều hoặc đánh lúc tôm đang lột vỏ, tôm vẫn bị ảnh hưởng.
Độ mặn quyết định hiệu lực của saponin như thế nào?
Đây là phần nhiều bài hướng dẫn chỉ đưa ra con số mà không giải thích. Ở ao lợ nhạt, người nuôi đánh đúng 10 kg/1.000 m³ như ao mặn, ba hôm sau vẫn thấy cá rô phi bơi ven bờ. Nhiều người nghĩ hàng giả, nhưng thật ra là do độ mặn thấp.
Cũng theo tài liệu FAO nói trên, cùng nồng độ 1,1 ppm saponin, cá rô phi chết trong khoảng 1 giờ ở độ mặn 35‰. Ở độ mặn 10‰, phải mất 14,5-16,5 giờ cá mới chết. Thời gian kéo dài gấp hơn 14 lần chỉ vì độ mặn giảm. Nước mặn làm cá phải hoạt động mang nhiều hơn để cân bằng muối. Mang càng làm việc nhiều thì càng hấp thu nhiều saponin.
Vì vậy, liều saponin phải đi ngược độ mặn: nước càng nhạt, liều càng cao. Đo độ mặn nuôi tôm bằng khúc xạ kế ngay trước khi đánh là việc bắt buộc. Không nên ước lượng theo mùa hay theo “nước tuần trước”.
| Độ mặn ao | Liều bột saponin (bã trà 10-15%) | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|
| Trên 20‰ | Khoảng 10 kg/1.000 m³ | Cá tạp thường nổi trong vài giờ đầu |
| 10-20‰ | Khoảng 12-15 kg/1.000 m³ | Nên quan sát đến hết ngày hôm sau |
| Dưới 10‰ | Khoảng 15-20 kg/1.000 m³ | Hiệu lực chậm, cần kiểm tra cá sót kỹ hơn |
| Nước ngọt (0‰) | Hiệu lực thấp, liều phải tăng mạnh | Nên gọi kỹ sư tính theo ao thực tế |
Các mức trên dùng cho ao trống, đang cải tạo. FAO khuyến cáo 12 g/m³ cho độ mặn trên 15‰ và 20 g/m³ cho độ mặn dưới 15‰, khớp với khoảng liều người nuôi tôm ở nước ta vẫn dùng.
Cách pha và đánh saponin để diệt sạch cá tạp
Lỗi phổ biến nhất là rắc bột khô thẳng xuống ao. Bột khô chìm xuống đáy và vón cục, hoạt chất chỉ ra được một phần. Cá tạp trốn trong hang, mương hay góc ao vẫn sống.
Cách làm hiệu quả hơn:
- Đo thể tích nước thật, không lấy theo diện tích. Ao 5.000 m² sâu 1,2 m là 6.000 m³, cần lượng thuốc gấp 1,2 lần ao cùng diện tích nhưng sâu 1 m.
- Ngâm bột trong nước 12-24 giờ để saponin tan ra. FAO khuyến cáo ngâm 24 giờ. Trước khi ngâm, nghiền mịn bột nếu bột còn vón.
- Tạt đều khắp mặt ao, kể cả mương bao, cống và các góc có cỏ, bờ đất lở. Đây là chỗ cá rô, cá trê, lươn đồng hay trú ẩn. Có thể đổ luôn phần bã sau khi ngâm, vì bã còn làm phân bón.
- Đánh vào buổi sáng sớm khi ao trống. Lúc này oxy trong nước thấp nhất, cá phải đớp mạnh nên hấp thu thuốc nhanh.
- Vớt sạch cá chết trong ngày. Cá chết để lâu sẽ thối ở đáy ao, làm tăng chất hữu cơ và tiêu hao lượng chlorine ở bước diệt khuẩn tiếp theo.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: saponin làm oxy hòa tan giảm một phần sau khi đánh. Ao trống thì không sao. Nhưng ao đang nuôi mà oxy hòa tan trong ao đã thấp thì tuyệt đối không đánh saponin, kể cả khi cá tạp đang ăn tranh thức ăn.
Có nên đánh saponin khi ao đang nuôi tôm?
Được, nhưng chỉ khi cá tạp đã lọt vào ao, thường qua lỗ thủng lưới lọc cống hoặc theo nước cấp. Lúc này cá vừa ăn tranh thức ăn, vừa ăn cả tôm nhỏ.
Khi trong ao đang có tôm, cách làm khác với lúc cải tạo ao:
- Chỉ đánh khi tôm đủ lớn, vỏ đã cứng. Không đánh trong 1 tháng đầu sau khi thả giống.
- Hạ mực nước càng thấp càng tốt nhưng không để nước nóng lên. Lượng thuốc tính theo thể tích nước còn lại nên ít hơn, nồng độ vẫn đủ.
- Đánh vào chiều tối, sáng hôm sau cấp nước trở lại trước khi nắng lên. Đây cũng là cách FAO hướng dẫn cho ao đang có tôm. Chạy quạt nước suốt đêm vì saponin làm giảm oxy.
- Không đánh khi tôm đang lột vỏ đồng loạt hoặc ao vừa xổ tảo, màu nước không ổn định.
Sử dụng saponin kích tôm lột vỏ có tốt không?
Trong ao đang nuôi, chúng tôi thấy tôm thường lột vỏ rộ sau khi đánh saponin. Một số người nuôi tận dụng việc này để “kích lột” cho tôm lớn nhanh. Chúng tôi không khuyến khích làm vậy. Tôm lột vỏ do bị kích ứng chứ không phải lột theo chu kỳ tự nhiên. Ao lại vừa giảm oxy và chưa có khoáng chuẩn bị sẵn. Kết quả hay gặp là tôm mềm vỏ kéo dài, bị đồng loại ăn thịt, và tỷ lệ sống hụt đi sau vài ngày.
Nếu buộc phải đánh saponin để diệt cá tạp trong ao đang nuôi, hãy bổ sung khoáng ngay sau khi cấp lại nước để tôm cứng vỏ sớm. Khoáng quan trọng nhất cho tôm sau lột là magie, kèm vi lượng kẽm và mangan. Chúng tôi hay dùng Bio Canximag, dạng lỏng, tạt thẳng xuống ao. Trường hợp tôm lột đồng loạt, dùng 1 lít cho 2.000 m³ ngay sau khi cấp nước mới. Không pha chung với vôi hay thuốc sát trùng. Nếu sau 2-3 ngày tôm vẫn mềm, người nuôi xem thêm bài về tôm bị mềm vỏ để tìm nguyên nhân khác.
Vật nuôi nào dùng được saponin và vật nuôi nào tuyệt đối không?
Saponin hợp với ao tôm vì tôm là giáp xác. Với những loài Green Bio đang đồng hành cùng người nuôi như cá, lươn, chạch, ếch hay ốc hương, câu chuyện khác hẳn.
| Vật nuôi | Dùng khi đang nuôi | Dùng khi cải tạo ao | Lý do |
|---|---|---|---|
| Tôm thẻ, tôm sú | Được, có điều kiện | Được | Giáp xác, chịu được saponin gấp nhiều lần cá |
| Tôm càng xanh | Hạn chế | Được nhưng hiệu lực yếu | Nuôi nước ngọt hoặc lợ rất nhạt, khó diệt hết cá tạp ở liều an toàn |
| Cá (tra, rô phi, lóc, chép…) | Không | Được, phải chờ hết độc và thả cá thử | Mang cá là đích tấn công của saponin |
| Lươn, chạch | Không | Được, phải chờ lâu hơn | Vẫn là cá, da mỏng lại không có vảy nên càng nhạy |
| Ếch | Không | Hạn chế, phải thử kỹ | Da ếch hấp thu chất qua bề mặt, nòng nọc thở bằng mang |
| Ốc hương | Không | Không nên dùng | Saponin bã trà diệt được thân mềm, là thuốc diệt ốc bươu vàng ngoài ruộng lúa |
Điểm cuối trong bảng ít bài viết nào nói tới. Saponin bã trà diệt được ốc. Ngoài ruộng lúa, bà con vẫn dùng chính loại bột này để diệt ốc bươu vàng. Đánh saponin vào ao, bể hay bãi nuôi ốc hương thì không khác gì đánh thuốc diệt ốc. Với ốc hương, diệt tạp nên dựa vào lọc nước, sục rửa và phơi bể thay vì dùng thuốc diệt cá.
Ao cá, lươn hay ếch dùng saponin để cải tạo cũng được, vì sau vài ngày hoạt chất tự phân hủy. Nhưng các ao này thường là nước ngọt, nơi saponin vừa yếu vừa lâu hết độc. Hướng dẫn nuôi cá tổng hợp của FAO tại Bangladesh ghi liều bã trà cho ao cá nước ngọt là 75-100 ppm, độc tính kéo dài khoảng 10-12 ngày. Ở ao tôm nước lợ, theo FAO, độc tính chỉ còn khoảng 2-3 ngày. Cùng là saponin, nhưng thời gian chờ ở ao nước ngọt dài gấp mấy lần ao lợ.
Sau khi đánh saponin bao lâu thì thả giống?
Không có một con số chung cho mọi ao. Với ao tôm nước lợ, mặn, người nuôi thường chờ ít nhất 3 ngày. Với ao nước ngọt nuôi cá, lươn hay ếch, thời gian chờ phải tính bằng tuần. Cách chắc chắn nhất là thả vật nuôi thử chứ không đếm ngày.
Cách làm đơn giản: thả 10-20 con giống (hoặc vài con cá tạp nhỏ) vào một giai lưới đặt giữa ao, theo dõi 24 giờ.
- Không có con nào chết hay lờ đờ: có thể thả giống.
- Có con nổi đầu, bơi lờ đờ hoặc chết: chờ thêm 2-3 ngày rồi thử lại, kết hợp thay một phần nước nếu ao có nguồn nước sạch.
Thả thử chỉ tốn vài chục con giống nhưng tránh được rủi ro thả cả bầy vào nước còn độc. Bước này cũng nằm trong khâu kiểm soát con giống trước khi thả mà chúng tôi luôn nhắc người nuôi.
So sánh saponin với các cách diệt cá tạp khác
Saponin không phải cách duy nhất để diệt cá tạp, và cũng không phải lúc nào cũng là cách tốt nhất. Mỗi phương án hợp với một tình huống khác nhau:
| Phương án | Ưu điểm | Hạn chế | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| Lưới lọc, túi lọc ở cống cấp | Không dùng thuốc, chặn từ đầu nguồn | Không xử lý được cá đã có sẵn trong ao, trứng cá nhỏ vẫn lọt qua | Luôn nên làm, cho mọi ao |
| Saponin (bã trà) | Tự phân hủy, ít hại tôm và sinh vật phù du | Yếu ở nước ngọt, giảm oxy, hại ốc và ếch | Ao tôm lợ, mặn, khi cải tạo hoặc ao đang nuôi bị cá tạp lọt vào |
| Chlorine liều cao | Diệt cả cá tạp lẫn mầm bệnh | Diệt luôn sinh vật phù du, phải chờ hết dư lượng clo | Ao trống, kết hợp diệt khuẩn |
| Thuốc bảo vệ thực vật | Rẻ, mạnh | Tồn dư lâu trong đáy ao và trong vật nuôi, ảnh hưởng nguồn nước chung, không phải hóa chất dành cho thủy sản | Không nên dùng |
Với ao cải tạo mà người nuôi muốn gộp diệt tạp và diệt khuẩn làm một, chlorine xử lý nước ao là lựa chọn đáng cân nhắc. Đổi lại, phải gây màu nước lại từ đầu. Còn dùng thuốc trừ sâu để diệt cá tạp là cách làm chúng tôi thấy ở một số vùng nuôi. Tiết kiệm được vài trăm nghìn tiền thuốc, nhưng phần tồn dư có thể làm hỏng cả lô hàng khi kiểm tra xuất khẩu.
Sau khi diệt tạp, cần xử lý ao như thế nào?
Sau một lần đánh saponin, đáy ao có thêm xác cá phân hủy, bã trà và một lượng hữu cơ không nhỏ. Thứ tự hợp lý: vớt xác cá, diệt khuẩn, sau đó mới gây màu và cấy vi sinh.
Trong khâu bón vôi sau diệt tạp, người nuôi tham khảo bài về vôi thủy sản để chọn đúng loại vôi theo pH. Đừng trộn vôi chung với saponin trong cùng một lần tạt.
Khi đã hết dư lượng saponin và chlorine (khoảng 48 giờ sau diệt khuẩn), cần đưa vi khuẩn có lợi vào ao trước để chiếm chỗ, giúp phân hủy phần hữu cơ còn lại. Nhóm Bacillus subtilis và Bacillus licheniformis làm tốt việc này ở ao tôm.
Chúng tôi thường dùng Bio Clear cho bước chuẩn bị nước trước khi thả giống. Ủ gói vi sinh với mật rỉ đường khoảng 4-6 giờ cho vi khuẩn hoạt hóa rồi tạt đều. Liều cụ thể theo thể tích ao, kỹ sư Green Bio sẽ tính giúp người nuôi. Màu nước nên lên dần theo hướng xanh nõn chuối hoặc vàng nâu, như mô tả trong bài về màu nước ao nuôi tôm.
Diệt cá tạp chỉ là một mắt xích. Muốn ao sạch tạp cả vụ, người nuôi còn cần lưới lọc kín, ao lắng riêng và quy trình an toàn sinh học khi nuôi tôm chặt chẽ.
Kết luận
Saponin là công cụ diệt cá tạp rẻ, tự phân hủy và khá an toàn cho tôm. Nhưng nó chỉ hiệu quả khi người nuôi tính đúng theo độ mặn, đúng thể tích nước và đúng vật nuôi. Với ao nước ngọt nuôi cá, lươn, ếch, thời gian chờ dài hơn nhiều và nhất định phải thả vật nuôi thử. Riêng ao ốc hương thì không nên dùng saponin.
Nếu người nuôi chưa chắc ao mình nên dùng bao nhiêu saponin, hoặc vừa đánh xong mà cá tạp vẫn còn, hãy gọi Hotline 0982 266 640 hoặc gửi cho kỹ sư Green Bio ảnh ao, độ mặn, độ sâu và diện tích. Chúng tôi sẽ tính liều theo đúng thể tích nước thực tế và lên lịch thả giống an toàn, hoàn toàn miễn phí. Khi ao đã sẵn sàng vào vụ, người nuôi có thể đặt Bio Clear hoặc tham khảo các chế phẩm xử lý nước ao tôm của Green Bio.
