Kinh tế biển Việt Nam cần bước chuyển mạnh về tư duy phát triển

Biển luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của Việt Nam, không chỉ về kinh tế mà còn gắn với đời sống người dân, bảo vệ môi trường, quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia. Trong bối cảnh mới, phát triển kinh tế biển không thể chỉ dừng lại ở việc khai thác tài nguyên, đánh bắt thủy sản, vận tải biển hay du lịch biển, mà cần được nhìn nhận như một không gian phát triển tổng hợp, lâu dài và bền vững.

Theo PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nguyên Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Phó Chủ tịch thường trực phụ trách Hội Thủy sản Việt Nam, Nghị quyết 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 là một chủ trương quan trọng, thể hiện sự chuyển biến trong tư duy phát triển biển của Việt Nam. Nghị quyết này không chỉ kế thừa các định hướng trước đó mà còn đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế biển theo hướng xanh, bền vững, có sự gắn kết giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ tài nguyên, môi trường và chủ quyền biển đảo.

Sau gần 8 năm thực hiện, nhận thức về vai trò của biển đã có nhiều thay đổi tích cực. Nhiều địa phương ven biển quan tâm hơn đến quy hoạch, hạ tầng, sinh kế của người dân và khai thác các lợi thế từ biển. Một số lĩnh vực như du lịch biển, kinh tế cảng biển, nuôi trồng thủy sản, khai thác hải sản, dịch vụ hậu cần nghề cá đã góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế vùng ven biển. Bên cạnh đó, nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, giữ vững quốc phòng, an ninh trên biển tiếp tục được chú trọng trong bối cảnh khu vực còn nhiều diễn biến phức tạp.

Tuy nhiên, kinh tế biển Việt Nam vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Nhiều hoạt động còn phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên tự nhiên, giá trị gia tăng chưa cao, trong khi khoa học công nghệ biển, nguồn nhân lực chất lượng cao và năng lực quản trị không gian biển còn hạn chế. Ở một số nơi, việc phát triển các ngành kinh tế biển vẫn còn thiếu sự liên kết, dễ dẫn đến tình trạng chồng chéo giữa thủy sản, du lịch, giao thông biển, bảo tồn thiên nhiên và các hoạt động khai thác khác.

Điều này cho thấy Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận trong phát triển kinh tế biển. Thay vì quản lý biển theo từng ngành riêng lẻ hoặc theo ranh giới hành chính, cần nhìn biển như một hệ thống liên thông, bao gồm mặt nước, cột nước, đáy biển, tài nguyên, hệ sinh thái và cộng đồng dân cư ven biển. Khi các yếu tố này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, việc phát triển kinh tế biển cũng cần có quy hoạch tổng thể, có cơ chế điều phối thống nhất và có dữ liệu khoa học làm nền tảng.

Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là hoàn thiện thể chế quản trị biển. Các quy định liên quan đến biển đang nằm ở nhiều luật chuyên ngành khác nhau, nên trong quá trình thực hiện có thể phát sinh khoảng trống hoặc sự chồng lấn. Vì vậy, việc rà soát, thống nhất và xây dựng khung pháp lý phù hợp hơn cho quản lý biển là rất cần thiết. PGS.TS Nguyễn Chu Hồi cho rằng cần tính đến việc xây dựng một bộ luật cơ bản về biển của Việt Nam, nhằm tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho quá trình quản trị và phát triển không gian biển.

Bên cạnh thể chế, dữ liệu và công nghệ cũng là yếu tố then chốt. Trong giai đoạn mới, quản lý biển không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm mà cần dựa trên hệ thống dữ liệu đầy đủ, cập nhật và có khả năng phân tích. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu biển quốc gia, ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ giám sát và dự báo sẽ giúp quá trình ra quyết định chính xác hơn, đồng thời hỗ trợ kiểm soát tốt hơn các hoạt động trên biển.

Để hướng tới năm 2045 với mục tiêu trở thành quốc gia biển mạnh, Việt Nam cũng cần mở rộng sang các ngành kinh tế biển mới. Ngoài những ngành truyền thống như thủy sản, dầu khí, vận tải biển hay du lịch biển, cần quan tâm hơn đến năng lượng tái tạo ngoài khơi, nuôi biển công nghiệp, kinh tế bảo tồn, dược liệu biển, nghề cá giải trí và các dịch vụ biển có giá trị cao. Đây là những hướng đi có thể tạo động lực tăng trưởng mới, đồng thời giảm áp lực khai thác trực tiếp lên tài nguyên biển.

Phát triển kinh tế biển bền vững không chỉ là câu chuyện của sản lượng khai thác hay quy mô đầu tư, mà còn là khả năng quản trị tài nguyên, bảo vệ môi trường, nâng cao đời sống người dân ven biển và giữ vững chủ quyền quốc gia. Khi biển được quy hoạch hợp lý, các ngành kinh tế được sắp xếp hài hòa, tài nguyên được sử dụng có trách nhiệm và người dân ven biển được đặt vào trung tâm của quá trình phát triển, kinh tế biển Việt Nam mới có thể tạo ra bước chuyển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.